De accordeon en z'n geschiedenis...

Hoewel ze op het eerste gezicht weinig gelijkenis met elkaar vertonen horen zowel de accordeon als de mondharmonica - samen met variaties van de eerste als concertina en bandoneon - tot eenzelfde familie: die van de (door lucht aangedreven) aerofonen, waarbij het geluid wordt voortgebracht door een vrij trillend riet. Bij de mondharmonica wordt de luchtstroom veroorzaakt door blazen en bij de accordeon-soorten door middel van een meer of minder lange balg...

De geschiedenis van de accordeon

Een moderne accordeon is een complex instrument met een ingewikkeld systeem van knoppen en toetsen die door stangen zijn verbonden met ventielen en het ligt voor de hand dat een dergelijk instrument een vrij recente ontwikkeling moet kennen. In zekere zin is dat ook zo, maar er bestond toch een vroege voorloper in de vorm van de 'cheng' of 'sheng', een duizenden jaar oud Chinees instrument dat eveneens gebruik maakte van vrij trillende rieten en verder een aantal bamboe pijpen, waardoor het veel overeenkomst vertoonde met een orgel.

Kenmerkende namen waren in 1822 de Duitse instrumentmaker, C. F. Buschman, die het prototype van de accordeon bouwde en de Weense C. Damian die een dergelijk instrument in 1829 patenteerde. Tegelijk deed Sir Charles Wheatstone hetzelfde in Engeland voor de concertina en in 1840 benoemde Heinrich Band in Duitsland de bandoneon, die vooral in Argentinië als tango-instrument grote bekendheid zou krijgen. Datzelfde jaar bouwde A. Debain in Parijs zijn harmonium dat als pijploos orgel in veel christelijke gezinnen een vaste plaats zou verwerven.

De diatonische accordeon

Een voorbeeld van een diatonische accordeon is de Cajun accordeon die vanuit Duitsland naar Louisiana kwam en een belangrijk element is in de Cajun-muziek. De beste instrumenten hebben wel zo'n 40 rieten per melodieknop - de diatonische accordeon kent geen pianoklavier. Verwante instrumenten als de Engelse concertina met zijn kenmerkende zeshoekige vorm en de vierhoekiger Duitse (Chemnitzer) en ook de aan de laatste verwante bandoneon komen vaak in een diatonische maar soms ook in een chromatische uitvoering voor.

De chromatische accordeon

De chromatische toonreeks omvat alle (12) mogelijke tonen, dat wil zeggen die binnen het westerse toonsysteem. En daarmee kan op eenzelfde chromatische instrument dus ook in elke toonsoort worden gespeeld. Naar verluidt werd deze omstreeks 1850 voor het eerst in Frankrijk gebouwd. Over het algemeen verstaat men onder de 'chromatische accordeon' een knoppenaccordeon, die wel weer in heel verschillende uitvoeringen kan voorkomen. Overigens een kenmerk van bijna de hele accordeon-familie...

Zo kent men met name in Rusland de bayan, die in meerdere opzichten afwijkt van onze westerse instrumenten. En die vanwege de zuivere toonvorming ook in meer klassieke werken wordt toegepast. Omdat er in Rusland uitstekende (conservatorium)opleidingen voor het instrument bestaan wordt vaak een verbluffende virtuositeit bereikt. Ook bestaat er een schrammel-accordeon die in Weense kamermuziek (en ook wel in klezmer) wordt gebruikt en die voor de rechterhand chromatisch is gestemd en voor de baskant diatonisch.

Piano-accordeon

Vanaf het begin van de 20e eeuw kwam steeds meer de piano-accordeon in zwang, vooral door de geleidelijke standaardisatie van het (Stradella) bas-systeem en de invloed van Matthias Hohner die wel wordt beschouwd als de Henry Ford van de accordeon. Niet te vergeten ook de vertrouwdheid van velen met het overzichtelijke pianoklavier. Toch blijft een grote verscheidenheid in klankmogelijkheden en -kwaliteiten bestaan, hetgeen zich uiteraard weerspiegelt in de prijs. Want in een moderne accordeon is relatief veel handwerk noodzakelijk

De complexiteit neemt ook flink toe wanneer er meer mogelijke akkoorden en bassen worden toegepast, hetgeen een ingewikkeld systeem van stangen en schuiven noodzaakt. Het is dan ook begrijpelijk dat de productie steeds meer wordt overgebracht naar een lage-lonenland als China, dat zich inmiddels helemaal lijkt te ontdoen van een aanvankelijk slecht image. Een ander land dat de naam heeft van een goede prijs/kwaliteitverhouding is Tsjechië. Maar het land met de grootste naam op accordeongebied blijft toch nog steeds Italië.

De bandoneon

Sinds Carel Kraayenhof het ontroerende 'Adiós Nonino' van Astor Piazzolla speelde tijdens de bruiloft van Willem-Alexander en Maxima staat de bandoneon ineens volop in de belangstelling. En terecht, want het is een van de mooist klinkende instrumenten uit de accordeonfamilie.

Wordt vervolgd...

Johnny Meijer, accordeongenie uit de Jordaan

Een eenvoudige jongen uit de Amsterdamse Jordaan zou zich ontwikkelen tot een van de grootste jazz-accordeonisten...