Er bestaan in de muziek heel veel specifieke begrippen waarvoor nogal eens geldt dat men niet de preciese betekenis kent. Toch komt men ze vaak in boeken of artikelen tegen. Hieronder hebben we daarom de voornaamste en meer algemene begrippen uit de wereld van de digitale muziek - en ook van geluid, dat immers de basis van alle muziek is - op een rijtje gezet...
A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z |
Absoluut gehoor
Vermogen om zonder referentietoon de toonhoogte van klinkende noten te benoemen
Aeolisch
Kerktoonsoort, waaruit de latere kleine-tertstoonladder is ontstaan.
Algoritme
Een set samenhangende procedures, soms met een wiskundige basis, die een bepaald resultaat opleveren. Dat kan dan bijvoorbeeld een klank of een reeks klanken zijn.
Akkoord
Samenklank van ten minste drie verschillende tonene. Naar het aantal onderscheidt men drieklanken, vierklanken, vijfklanken, enz. Wanneer de verschillende tonen niet tegelijk, maar na elkaar ten gehore worden gebracht, spreekt men van een gebroken akkoord.
Amplitude
De signaalsterkte of geluidssterkte op een bepaald moment.
Analoog
Ononderbroken signaalinformatie, die dus een oneindig aantal waarden kan aannemen.
ASIO (Audio Streaming Input Output)
Driver-architectuur die door Steinberg werd ontwikkeld om problemen als vertraging bij audio-software te omzeilen.
Bandbreedte
In analoge systemen de afstand tussen de hoogste en de laagste frequentie (in Hz). In digitale systemen betreft het het aantal bits dat per seconde kan worden uitgezonden (in bits per seconde, bps).
Bank
Een verzameling onderdelen die aan elkaar gerelateerd zijn. Bij computers spreeks men van geheugenbanken, bij keyboards van geluidsbanken, die in dat geval een aantal gedefinieerde instrumentklanken bevatten.
Bit
Een 'binary digit'. Binnen het tweetallige systeem kan dit slechts de waarde 0 of 1 aannemen. Meestal worden 8 bits samengevoegd tot een 'Byte'. Deze kan 256 decimale waardes aannemen. Bij midi bevat een Byte echter tien bits.
Blokgolf
Signaalvorm die eenvoudig door een electronische schakeling kan worden opgewekt en die veel zogeheten oneven harmonischen (boventonen) bevatten. Vergelijkbaar met de klanken van orgel en houtblaasinstrumenten als klarinet en saxofoon.
BPM
Beats per minute. Aanwijzing voor het tempo.
CDDB
Online database met audio-cd informatie over titels en tracks.
Chorus
Het centrale motief in het arrangement van een song.
Chorus-effect
Een soort vervorming om een klank te versterken. Het wordt meestal verkregen door een iets vertraagde en/of ontstemde kopie van het signaal hiermee te vermengen.
Chromatiek
Opeenvolging van tonen die van dezelfde grondtoon zijn afgeleid en een halve toonafstand van elkaar liggen. De chromatische toonladders van c omvat: c-cis-d-dis-e-f-fis-g-gis-a-ais-b-c1.
Compressie
Zowel het in elkaar drukken van een signaal (verlagen van de pieken en omhoog brengen van de zachte passages) als het verkleinen van de hoeveelheid data van een digitaal signaal. De meer effectieve vormen hiervan zijn vaak 'lossy', waarbij dus data verloren gaat. Een voorbeeld is het mp3-formaat.
Crossfade
De mogelijkheid bij geluidsbewerking om het eind van het ene fragment geleidelijk te laten overgaan in het begin van een volgend fragment.
Decibel (dB)
Logaritmische maateenheid waarmee de sterkte van een geluidssignaal wordt weergegeven.
Diatoniek
In de harmonieleer de opeenvolging van laddereigen akkoorden, dwz. akkoorden zonder chromatische verhogingen of verlagingen. Het diatonische scala bestaat uit vijf hele en twee halve toonsafstanden.
Digitaal
Weergave van een signaal door middel van getallen die door 'sampling' werden verkregen. De nauwkeurigheid ervan hangt af van de resolutie.
DIN-plug
Gestandaardiseerde serie stekers met als voornaamste de voor midi-aansluitingen gebruikte 5-polige steker met pennetjes. Hiervan worden alleen de pennen 4, 2 en 5 gebruikt.
DirectX
Een Windows API (Application Programm Interface) dat een programmeur een directe toegang geeft tot het besturingssysteem. Hierdoor zijn ook onder Windows snellere effecten mogelijk die voordien door de 'overhead' ervan voor geluid en animatie niet goed mogelijk waren.
Dissonant
In de muziek een samenklank van twee of meer tonen, die spanning oproept en om een oplossing vraagt, dit in tegenstelling tot de consonant. Welke samenklanken als dissonanten gelden, hangt mede af van het gebruikte toonstelsel. In de vroege middeleeuwen werden ook tertsen en sexten als dissonanten beschouwd.
Dominant
In de klassieke harmonieleer is de dominant het akkoord dat gebouwd is op de vijfde trap van een majeur- of mineurtoonladder. Is dit akkoord een drieklank, dan spreekt men van een dominantdrieklank - een vierklank op deze trap heet dominant septiemakkoord.
Drieklank
De naam van een akkoord bestaande uit drie tonen, in het bijzonder ontstaan door het opstapelen van twee tertsen, bijv. C-E-G.
Drumcomputer
Toongenerator voor percussieklanken
DSP
Digital Signal Processing. Meestal wordt echter Digital Signal Processor bedoeld en dat is een gespecialiseerde, programmeerbare chip die complexe signaalbewerkingen op het gebied van beeld en geluid voor zijn rekening neemt.
Dur
Duitse benaming voor de grote-tertstoonsoort.
Dynamiek
De afstand tussen de luidste en de zachtste klank. Wordt uitgedrukt in decibel (dB), een logaritmische waarde, waardoor een 3 dB verhoging een twee maal harder geluid betekent.
Editor
Het Engelse woord voor redacteur. Bij computers een programma waarmee bestanden kunnen worden aangemaakt of veranderd, zoals een geluids-editor.
Enharmonische tonen
Tonen die functioneel weliswaar verschillend zijn, maar in de praktijk van de evenredig zwevende stemming toch identiek klinken, zoals ges en fis, c en bis, enz.
Enveloppe
Een vorm van een filter dat allerlei elementen van een klank in de tijd verandert. Elke klank in een keyboard of synthesizer heeft over het algemeen een eigen enveloppe.
FAQ
Frequently Asked Question, ofwel vaak gestelde vragen. Naam van een bestand waarin antwoord wordt gegeven op die vragen. Vaak een goede bron van informatie dus.
Filter
Systeem dat bepaalde frequenties afzwakt of juist versterkt. Beinvloed dus de totale klankkleur. Kan zowel akoestisch als electrisch zijn.
FM-synthese
Principe waarbij een sinustoon door een andere sinustoon wordt gemoduleerd. Hierbij ontstaan complexe, maar eenvoudig te wijzigen klanken met een plezierig en helder karakter.
Fourier analyse
Een techniek waarmee complexe en veranderende geluidsvormen wiskundig kunnen worden beschreven als de som van sinusgolven. Meestal toegepast als Fast Fourier Transformation (FFT).
Galm
Natuurlijke galm onstaat door het verzwakt terugkaatsen van geluid tegen de wanden van een ruimte. Dit kan goed electronisch worden nagebootst, maar een mooie, natuurlijk aandoende galm vereist wel de nodige zorg en aandacht. In het Engels 'reverberation' of kortweg 'reverb'. Niet te verwarren met het veel geprononceerder begrip echo dat in het Engels 'delay' wordt genoemd.
Gigabyte (GB)
Eenheid voor geheugencapaciteit overeenkomend met 1.073.741.824 Bytes
GM (General Midi)
Aanvullende afspraken op het midi-protocol die o.a. 128 mogelijke instrumentklanken definieert en van een vast nummer voorziet.
Golflengte
Bij een geluidsgolf de lengte van top en dal tesamen, dus met drie nuldoorgangen. Daarnaast spreekt men van een frequentie = aantal hele golven per seconde.
Grondtoon
De laagste toon die door een trillend voorwerp wordt voortgebracht. De frequentie van deze toon heet de grondfrequentie van de geluidsbron. De andere tonen heten boventonen.
Harddisk recording
Met een computer uitgevoerd systeem om een audiosignaal bij de opname te converteren naar een digitaal en dat meteen op de harde schijf op te slaan.
Harmonie
In de muziektheorie slaat het begrip harmonie op de samenklank van tonen. De wetmatigheden hieromtrent werden door Rameau in de 18e eeuw geformuleerd. In de 20e eeuw ontstonden nieuwe harmonische effecten door het gebruik van nieuwe tonaliteiten.
Harmonieleer
De leer van de samenhang en verbinding van de akkoorden.
Hertz (Hz)
Unit waarin de frequentie van een (golfvormige) trilling wordt vastgelegd.
HTML
Opmaaktaal voor het Internet dat in essentie bestaat uit codes, 'tags' geheten, die bepalen welk uiterlijk of welke eigenschappen de daardoor ingesloten tekst krijgt.
Hyperlinks
Vaak kortweg 'links'. Met elkaar verbonden woorden, tekstdelen of afbeeldingen. Vaak zal een link verwijzen naar een andere URL waarmee een volledige Internetpagina wordt opgeroepen.
Interface
De schakel tussen mens en mechanische systemen, computers of computerprogramma's. Het interface bepaald voor een groot deel het gebruiksgemak. Ook een pianoklavier kun je als een interface zien.
Interval
De afstand tussen twee tonen die gelijktijdig of na elkaar klinken. De interval tussen twee gelijke tonen heet prime, dat tussen twee naast elkaar liggende tonen secunde en verder terts, kwart, kwint, sext, septime, oktaaf. Betrekt men hier ook halve tonen in dan gebruikt men termen als verminderd, klein, rein, groot en overmatig.
Keyboard
Hieronder zowel een pianoklavier worden verstaan als een compleet instrument met klavier en klankopwekking, inclusief allerlei additionele voorzieningen als (automatische) begeleiding in diverse stijlen en opslagmogelijkheid.
Kloksignaal
Veel processen, zowel bij computers als electronische muziekinstrumenten zijn in sterke mate tijdsafhankelijk en dienen daarom te worden gesynchroniseerd op eenzelfde kloksignaal.
Kwart
Een interval, de afstand tussen vier diatonische tonen (de eerste toon meegeteld).
Kwint
Een interval, de afstand tussen vijf diatonische tonen (indien men de eerste meetelt).
Kwintencirkel
Rangschikking van de twaalf tonen van een chromatische toonladder in kwintsafstanden. De cirkel heeft dus twaalf delen. Iedere stap op de kwintencirkel met de klok mee geeft een mol minder of een kruis meer.
Latency
De vertraging die optreedt doordat zelfs snelle computers voor ingewikkelde audio-bewerking de nodige tijd nodig hebben. Een latency van 10 ms of lager is erg goed, softwarematige synthesizers kennen echter latencies van honderden milliseconden en dat beperkt hun toepassingen.
Maat
De groepering van een aantal teleenheden tot een metrische eenheid. In de muzieknotatie de ruimte tussen twee verticale maatstrepen.
Mastering
De belangrijke laatste stap waarbij een opgenomen compositie wordt klaargemaakt voor het branden van de master-cd. Dit omvat vooral de totale geluidskwaliteit, helderheid, presence en ruimtelijkheid.
Masterkeyboard
Een klavier dat meestal zelf geen muziek voortbrengt maar dat door middel van midi-boodschappen een complete midi-setup van meerdere instrumenten kan aansturen.
Megabyte (MB)
Eenheid voor geheugencapaciteit van 1024 x 1024 bytes, ofwel 1.048.579 Bytes
Midi
Afkorting van Musical Instruments Digital Interface en in feite een uit 1983 stammende verzameling afspraken tussen Amerikaanse en Japanse fabrikanten van electronische muziekinstrumenten. Hierbij werden zowel over de hardware als over de software duidelijke standaards vastgelegd zodat deze instrumenten op een probleemloze wijze met elkaar konden communiceren.
Mineur (kleine terts)
Toongeslacht. Duitse benaming is Moll. Zijn tonica-drieklank bestaat uit grondtoon, kleine terts en kwint, en onderscheidt zich daarin van majeur (Duitse benaming Dur), dat als karakteristieke eigenschap de grote terts vertoont.
Modulatie
Binnen een muziekstuk de overgang naar een andere toonsoort. Geluidstechnisch het aansturen van een geluidsgolf met een andere geluidsgolf waardoor een heel nieuwe klank ontstaat.
MP3 (MPEG 1, Layer 3)
Compressietechniek voor geluidsbestanden dat door het Fraunhofer Instituur werd ontwikkeld en dat tot standaard werd voor muziekdistributie over het web.
MP3Pro
Waar mp3 tenminste een datastroom van 128 Kb/s nodig heeft voor een goede geluidskwaliteit kan de nieuwe Pro-versie met de helft toe. Het gaat daarmee de concurrentie aan met het van Microsoft afkomstige WMA-formaat.
Multitimbraal
De mogelijkheid om meerdere stemmen tegelijk te laten klinken, bijvoorbeeld piano, bas en drums.
Normalize
Een proces waarbij een geluidsfile in volume wordt geoptimaliseerd.
Oktaaf
Zowel de achtste toon in de diatonische toonladder als het interval gevormd door deze toon en de eerste.
Panning
Het plaatsen van een instrument in een ruimtelijk stereobeeld.
Pentatonische toonladder
Systeem waarbij het oktaaf verdeeld is in vijf toontrappen.
Physical Modeling Synthesis
Hierbij wordt een computermodel samengesteld van een muziekinstrument of van zijn onderdelen. Bij een saxofoon bijvoorbeeld worden mondstuk en riet apart van de kenmerken van de buis bekeken. Afzonderlijk wordt de invloed op de uiteindelijke klank berekend. Het vergt zeer veel rekenkracht, maar kan leiden tot een zeer natuurgetrouwe weergave van met name strijk- en blaasinstrumenten.
Pitch
Frequentiehoogte van het signaal.
Plugin
Een software programma dat als een extensie van een ander programma fungeert en hier extra mogelijkheden aan toevoegt.
Polyfoon
De mogelijkheid om gelijktijdig meerdere tonen te laten horen, zoals bijvoorbeeld een piano.
Pulse Code Modulatie (PCM)
De meest toegepaste methode van sampling. Met pulsen worden hier de samples bedoeld.
Quantize
Proces waarbij onregelmatig gespeelde noten zodanig worden verschoven dat ze binnen het gewenste ritmische patroon vallen.
RAM
Random Access Memory, het werkgeheugen van een computer. De gegevens erin gaan bij het uitzetten van de computer verloren.
RIAA
Recording Industry Association of America. De overkoepelende belangenorganisatie van de grootste 'labels' in de muziekindustrie.
Ripper
Software die de muziek van een cd kopiëert naar de harde schijf in de vorm van Wave-bestanden.
ROM
Read Only Memory. Een geheugenopslag die niet door de gebruiker veranderd kan worden. De klanken van een keyboard zijn meestal op deze wijze opgeslagen.
Sampling
Feitelijk bemonsteren; hier het meten van de sterkte van een analoog signaal. Een samenhangende reeks van dergelijke monsters vormt een digitaal (=bestaand uit getallen) signaal.
Seconde
Tweede toon van een diatonische toonladder; meer algemeen: een interval tussen twee opeenvolgende tonen in een diatonische toonladder.
Server
Een computer die rechtstreeks en continue met het Internet is verbonden. Op deze computer draait speciale server-software en is een intermedium voor gewone gebruikers (clients).
Shareware
Een belangrijk concept voor software, die eerst door de potentiele gebruiker kan worden uitgeprobeerd alvorens tot de koop wordt overgegaan.
Sinusgolf
Een kunstmatig opgewekte geluidsgolf die in de natuur niet als zodanig voorkomt. Wel bestaan volgens de onderzoeker Foucault alle klanken uit de samensmelting van (soms een groot aantal) sinusgolven. De pure sinusgolf wordt meestal als voorbeeld genomen om golfkarakters voor te stellen.
Skins
Aanpasbare grafische interfaces, bijvoorbeeld voor WinAmp en Windows.
SMDI
Secure Digital Music Initiative. Een door de RIAA geleide coalitie die een beveiligingsstandaard voor auteursrechtelijk beschermde digitale muziek ontwikkelt.
Solfège
Zangoefening zonder tekst, alleen op de namen der noten, do-(of ut)-re-mi-fa-sol-la-si (de toonladder in C)
Standaard stemtoon
Sinds 1939 op 440 Hz genormaliseerde toonhoogte van de eengestreepte 'a' zoals in de praktijk door een stemvork wordt aangegeven.
Stemming
In de muziek het systeem voor de relatieve toonhoogteverhoudingen. Bekende stemmingen zijn de pythagoreïsche stemming, waarbij de verdeling van een oktaaf in acht toonafstanden is gebaseerd op de zuivere kwintverhouding 3:2, en de reine of natuurlijke stemming, waarbij men uitgaat van kwint en grote terts. Voor toetsinstrumenten wordt thans algemeen de gelijkzwevende of evenredig-zwevende stemming toegepast. Hierbij is het oktaaf verdeeld in twaalf tonen en zijn alle twaalf opeenvolgende intervallen gelijk.
Streaming
Methode om geluid of beeld al af te spelen voordat de mediafile in z'n geheel is gedownload. Wel dient er eerste een zekere buffer opgebouwd te worden.
Synthesizer
Electronisch muziekinstrument dat primair is bedoeld voor het van de grond af produceren van klanken. Naast de geluidsopwekking beschikt het tevens over een heel scala aan bewerkingen en filters die het resultaat op vergaande wijze beinvloeden. De manier waarop de uiteindelijke klank tot stand komt kan worden opgeslagen in een zogenaamde 'preset' of 'voice'.
Terts
Interval tussen twee tonen die in een diatonische toonladder een afstand van drie toontrappen vormen, zoals c-e (grote terts) of c-es (kleine terts). Toonladders worden gewoonlijk naar de kenmerkende terts genoemd (zie grote-tertstoonsoort; kleine-tertstoonsoort).
Time-stretching
Techniek die de duur van een sample verlengt zonder de toonhoogte te veranderen.
Toonaard
Afhankelijk van het soort intervallen binnen een oktaaf: mineur (kleine terts) en majeur (grote terts).
Toonladder
Trapsgewijze volgorde van tonen, waarvan het aantal en de afstand verschillend kan zijn. Tegenwoordig ontwikkeld tot twee hoofdvormen: de diatonische grote-tertstoonladders en de kleine-tertstoonladders.
Toonsysteem of toonstelsel
Het totaal van alle tonen die binnen een gegeven cultuur of etnische groepering worden gebruikt. Het westerse toonsysteem bijv. bestaat uit twaalf verschillende, even ver van elkaar liggende, tonen per oktaaf, die zich in alle oktaaf-liggingen herhalen.
Transponeren
In een andere toonaard omzetten. Is bijvoorbeeld nodig voor 'transponerende' instrumenten als saxofoon, trompet en klarinet.
USB (Universal Serial Bus)
Vervanging voor de seriële aansluiting op computers om deze met randapparatuur te verbinden. Behalve dat het in principe direct na aansluiten moet werken, kan hiermee ook de voeding van het aangesloten apparaat worden verzorgd.
Velocity
Midi-informatie die weergeeft hoe snel een toets wordt ingedrukt. Dit geeft een maat voor de (aanslag)sterkte van het signaal.
Vibrato
Kleine snelle veranderingen in de toonhoogte, ook wel 'tremolo' genoemd.
VST Instruments
Door Steinberg ontworpen, additionele softwarematige functies en complete instrumenten die als plugin voor een sequencer (oorspronkelijk Cubasis) fungeren.
Wavetable
Methode van geluidsopwekking zoals in veel geluidskaarten wordt toegepast en waarbij gebruik wordt gemaakt van opgeslagen samples. Voor elke klank zijn het nummer van de sample en de daarbij horende specifieke bewerkingen opgeslagen in een tabel die bij de aansturing wordt geraadpleegd.
WMA
Windows Media Audio, het formaat dat Microsoft propageert als de vervanger van mp3, maar dat vast is gekoppeld aan Windows en de Windows Media Player.
Zaagtand
Signaalvorm die eenvoudig door een electronische schakeling kan worden opgewekt en die zowel even als oneven harmonischen (boventonen) bevatten. Vergelijkbaar met de klanken van strijkinstrumenten.