'Guitar is the easiest instrument to play poorly and the most difficult instrument to play well' --- Gitarist Jim Greeninger
De gitaar behoort tot de zogenaamde tokkelinstrumenten die samen met strijkinstrumenten en toetsinstrumenten tot de grote groep van snaarinstrumenten worden gerekend. Het is redelijk waarschijnlijk dat al in een verre oudheid een jager ontdekte dat zijn boog een zingend geluid maakte wanneer daar een pijl mee werd weggeschoten en hij er vervolgens mee ging experimenteren. Wat we helaas niet weten is hoe lang dit geleden was - wel dat er uit botten gemaakte fluiten bewaard zijn gebleven van zo'n 40.000 jaar terug (ook de periode van de rotstekeningen). Toen al werd er kennelijk muziek gemaakt...
Gitaarachtige instrumenten stammen zeker al van zo'n 2000 jaar voor onze jaartelling, maar het was toch pas omstreeks de vroege Middeleeuwen dat de ud (ook wel oud of aoud) vanuit het middenoosten en Noord-Africa in westelijk Europa verspreid raakte. Deze had een volle, ronde klankkast en het typische achterover gekantelde bovenstuk met het stemmechanisme. De stemming en zelfs het aantal van de snaren wisselde echter nog sterk en de hals was ook nog niet voorzien van fretten. Dit laatste was wel het geval bij de lute of luit die omstreeks 1200 opkwam en gedurende de Middeleeuwen een belangrijke rol speelde.
Inmiddels kwam ook een verwant snaarinstrument tot ontwikkeling vanuit het zuiden van Spanje. Het werd daar waarschijnlijk gebracht door de Moren en staat daarom bekend als de Gitarra Moresca. Daarnaast was er een Gitarra Latin en in de 16de eeuw werd deze o.a. bekend als de vihuela. Hoewel aanvankelijk door de welgestelden de voorkeur werd gegeven aan de voornamer geachte luit, begon de gitaar, zeker toen deze in de 18de eeuw van een zesde snaar werd voorzien, steeds populairder te worden. Met name in Spanje kwam een ware gitaarcultuur op gang en kreeg het instrument zijn huidige grondvorm.
Tevens ontwikkelde men een nieuwe techniek waarbij de snaren afzonderlijk werden bespeeld in plaats van het lichtere accoordenspel. Mede door de grote dynamische mogelijkheden werd de gitaar het instrument van de emotie en dit niet alleen in Spanje. Ook in Oost-Europa, Duitsland en Italië kreeg het instrument een grote verbreiding en belangrijke componisten als Pachelbel en J.S. Bach en wat later Boccherini schreven ervoor. Wat minder bekend is dat ook Franz Schubert - in de periode dat hij te arm was om een piano te kopen - zich graag van de gitaar bediende en er een aantal prachtige composities voor schreef.
Twee namen mogen voor wat de klassieke gitaar betreft niet ongenoemd blijven. Fernando Sor (1778-1838) was niet alleen een geweldig gitarist en componist, die zo'n 300 werken vervaardigde (waaronder complete balletten en opera's), maar die tevens zijn 40 jaar instrumentale ervaring vastlegde in een legendarisch werk, Méthode pout la guitare, waaruit ontelbare bespelers na hem hun inspiratie zouden putten. En van recenter datum was het de virtuose Andres Segovia (1893-1987) die eveneens zijn leven in dienst stelde van de gitaar en als virtuoos en leraar belangrijke technische spelvernieuwingen wist te realiseren.
Min of meer los van de westerse klassieke muziek vond de gitaar ook zijn weg naar allerlei vormen van volksmuziek. Te denken valt dan bijvoorbeeld aan de zigeunermuziek en de flamenco en vele ritmische muziekvormen in Zuid-Amerika. Ook in Noord-Amerika werd de instrumenten zeer populair en verschillende muziekvormen zouden zonder de gitaar vrijwel ondenkbaar zijn, zoals countrymuziek en de blues. De Amerikaanse folkmusic met zijn troubadour-achtige zang zou eveneens zonder de krachtige acoustische gitaar onmogelijk zijn en verder is er de jazz, die ook het ritmische accoordenspel met de slaggitaar weer helemaal terug op de kaart zette.
Al experimenterend ontstonden in de USA ook nieuwe speeltechnieken waarbij de snaren door een flessenhals werden opgedrukt en nog extremere vormen van 'sliding' waarbij de gitaar plat op tafel werd gelegd (Hawaiian guitar). Het probleem was dat het geluid veel te zacht bleek. In de 20er jaren trachten twee mannen uit Los Angeles, George Beauchamp en John Dopeyera, dit op te lossen en bouwden daartoe een gitaar met een metalen body en aluminium platen, genaamd de Resonator. Na een split-up ging laatstgenoemde alleen verder en bouwde de toen populaire Dobro.
Classical Guitar Illustrated History
George Beauchamp begon te experimenteren met luidsprekers en gramofoon-pickups en knutselde tenslotte een spoel in elkaar die inderdaad met toepassing van metalen snaren een stroompje voortbracht dat met de toen vrij nieuwe radiobuizen kon worden versterkt. Samen met constructeur Harry Watson en fabrikant Adolph Rickenbacker kwam hier de befaamde Frying Pan uit voort, de eerste electrische gitaar ter wereld en een instrument dat de wereld van de populaire muziek drastisch zou veranderen. Vrijwel tegelijkertijd echter werkte een andere fabrikant, Gibson, aan een electrificatie van de 'Spaanse' acoustische gitaar.
De eerste f-hole archtop ES-150 (ES stond voor Electric Spanish en de prijs was 150 dollar) kwam uit in 1936 en was meteen een groot succes. Dit werd mede veroorzaakt doordat in de swingorkesten van die tijd de gitaar nauwelijks gehoord werd en men dus dringend behoefte had aan een groter volume. Een van de eerste gitaristen die zich een ES-150 aanschafte was de legendarische Charlie Christian die kort daarop met klarinettist Benny Goodman furore zou maken en een stijl zou ontwikkelen die nagenoeg alle gitaristen na hem zou beinvloeden en zelfs niet-gitaristen zoals saxofonist Lester Young.
Het was een andere grote naam, Leo Fender, die omstreeks 1943 de electrische 'pedal steel guitar' ontwikkelde. Dit is een soort Hawaiian gitaar met een onderstel, die zittend wordt bespeeld. Van deze tot de massieve electrische gitaar was niet zo'n heel grote stap en in 1948 werd dit de Fender Esquire, later Telecaster genoemd. In 1954 volgde de lancering van de legendarische Stratocaster met drie elementen - dit zou dé rockgitaar bij uitstek worden. Dit in tegenstelling tot de Gibsons die vooral bij de bespelers in het blues- en jazzgenre in trek waren, al werden er later ook typische rockmodellen gemaakt als de Flying V.
Een naam die lang met die van Gibson verbonden zou blijven was die van gitaarvirtuoos Les Paul. Hoewel deze al in 1946 (tevergeefs) bij Gibson aanklopte met een zelf ontworpen solid body werd deze vooral in 1952 bekend door de nieuw ontwikkelde Les Paul Standard, Goldtop en Custom en wat later met de befaamde Sunburst. Samen met zijn vrouw, Mary Ford, experimenteerde hij ook met aparte klankvormen waarbij hij gebruik maakte van dubbelopnamen met de toen nieuwe bandrecorder. Het leverde hem een groot aantal onverbiddelijke hits op en tevens een contract met Gibson dat tot 1963 zou duren.
Waar de Les Paul een solid body was met het uiterlijk van een acoustische gitaar, werd in 1958 de minstens zo beroemde ES-335 uitgebracht. Overeenkomstig het typenummer zou dit een holle gitaar zijn, zoals ook de kenmerkende f-gaten laten zien, maar dan wel eentje waarbij die holte voor een flink deel met hout was opgevuld. Dit voorkwam voor een deel het grote nadeel van de echte hollow bodies: de grote gevoeligheid voor rondzingen - het oppikken en weer versterken van het geluid dat uit de luidsprekers komt. Door de afmetingen waren het wel behoorlijk zware instrumenten.
De klank is echter voller dan van de Fender Strats, waaraan ook het voor jazz en blues zeer geschikte humbucker-element meewerkte. Blueszanger B.B. King schafte er meteen eentje aan, maar speelde vooral op de luxe-uitvoering ervan, de ES-355, welke hij naar zijn vrouw en zijn beroemdste vertolking Lucille noemde. Andere bespelers waren o.a. Lonnie Brooks, John Lee Hooker, Freddie King en Magic Sam. De Gibson-modellen zijn altijd flink aan de prijs geweest, maar het het eigen nevenmerk Epiphone levert ook goedkopere uitvoeringen van hun topprodukten.
Andere beroemde Gibson-artiesten waren bluesspelers als Chuck Berry , B.B. King en ook multitalent Frank Zappa, die in geen enkel vakje past. Nog een beroemdheid die je zowel onder de blues als de rock zou kunnen plaatsen is Jimi Hendrix en hij zorgde er voor dat juist de Strats weer enorm aan populariteit wonnen en was tevens de grootste vernieuwer op gitaargebied sinds Charlie Christian. Er waren helaas meer overeenkomsten, want evenals Christian, die al op 25 jarige leeftijd stierf, was ook Hendrix geen lang leven beschoren. Hij stierf in 1970 aan drugsgebruik en een overdosis slaapmiddelen, 27 jaar jong.
In de slechts enkele jaren dat hij met zijn groep de Jimi Hendrix Experience gitaar speelde was hij een koortsachtige zoeker en volgens velen muzikaal genie die de gitaarwereld op z'n kop zette met zijn razende techniek en de ongehoorde klanken die hij uit zijn geteisterde instrument wist te persen. Met zijn bijzondere kleding en vaak bizarre gedrag leverde hij tevens een ongekende show af en toppunt was daarbij zijn optreden in 1968 op het Monterey Pop Festival waarbij hij op het podium zijn gitaar in razernij kapot sloeg en de brokstukken vervolgens voor de ogen van een verbijsterd publiek in brand stak.
Hoewel met een mooie Spaanse naam getooid heeft de derde bekende naam op gitaargebied niets met het Iberisch schiereiland te maken, maar alles met een veel verder weg liggend eiland, namelijk Japan. Na de verwoesting van de oorspronkelijke fabriek uit 1935 vond de eigenlijke start ervan pas in de 60er jaren plaats. Hun electrische gitaren waren aanvankelijk vooral kopieën van Amerikaanse modellen maar allengs ging men ook eigen ontwerpen op de markt brengen. In de 80er jaren werd het merk favoriet bij de heavy rockers, maar ook jazzmusici als John Scofield en George Benson bespelen een Ibanez.
Het spreekt vanzelf dat de geschiedenis van de electrische gitaar hiermee niet aan z'n einde is gekomen, want de ontwikkeling gaat onherroepelijk verder. Niet alleen van de hierboven genoemde grote drie, maar eveneens van andere bekende merken als Gretsch, Rickenbacker, Maverick, Yamaha en verder van een heel leger kleinere bouwers. Een voorbeeld hiervan is in ons land Rikkers Gitaarbouw, Patrick Koopman en Scharpach en tot slot niet te vergeten de innoverende 'nXt' van bouwer Arie Poort in Delft. Er blijft nog heel wat te beleven.
The History of the Electric Guitar
Wie over elektrische gitaren spreekt kan niet om de versterker heen en wat dit betreft zweren de meeste gitaristen nog steeds bij een ouderwetse buizenbak. Vaak voorzien van een allesbehalve flitsende vormgeving, zwaar, degelijk... en duur. Daarbij komt dan ook nog dat buizen kwetsbaar zijn en plotseling de geest kunnen geven. En bovendien heeft elke buis een uniek karakter. Vanwaar dan toch die fascinatie voor een schijnbaar achterhaalde techniek in het tijdperk van transistors in goedkope, minder energie vragende en snelle chips?
Voor een beter begrip moeten we allereerst kijken naar de verschillende manieren waarop de beide versterkingselementen functioneren. Zo is de speelruimte voor een transistor heel beperkt doordat deze op een lage spanning werkt, met een relatief hoge kniespanning (de spanning onder welk niveau er nagenoeg niets gebeurt). Het gevolg is een hoge vervorming welke wordt tegengegaan door een zeer sterke tegenkoppeling. De verliezen hiervan worden wel weer gecompenseerd doordat het toevoegen van extra versterkertrappen eenvoudig en zonder veel kosten kan geschieden.
Wel is een goed evenwicht tussen al die verschillende parameters behoorlijk belangrijk en ontstaat er bij het overschrijden van de juiste instellingen als snel een storende niet-lineaire vervorming. Het 'oversturen' dat bij een buizenbak voor een prettig controleerbare vervorming zorgt bij transistors al snel tot instabiliteit. Door middel van digitale technieken wordt het buizenkarakter tegenwoordig weliswaar redelijk gesimuleerd, maar desondanks willen veel gitaristen zoals gezegd hun oude versterker vooralsnog niet inruilen.
Wikipedia 'Guitar' - http://en.wikipedia.org/wiki/Guitar
Gitaar Nederland - http://www.gitaar-nederland.nl/
GuitarSite - http://www.guitarsite.com/
Cursus gitaarakkoorden - http://www.akkoord.be/cursus.htm
Guitar tabs, chords & lyrics - http://www.chordie.com/
Startpagina gitaar - http://gitaar.startpagina.nl/
Ik ontmoette een paar jaar terug de Amerikaanse gitarist Philip La Vere en hij maakte me attent op zijn fraaie site voor de beginner op dit instrument, genaamd 'Chordman'. Zoals de naam al aangeeft kun je hiermee accoorden opzoeken en door vervolgens op het luidspreker-ikoontje te drukken worden deze op een heel natuurlijke manier ten gehore gebracht. Op de hals zie je aangegeven welke snaren ingedrukt moeten worden. Er kunnen 6 accoorden worden ingesteld en na elkaar tot klinken gebracht worden. Er is bovendien uit verschillende modellen en bovenbladkleuren te kiezen, van naar verkiezing een akoestische of een electrische gitaar.
Nee, dit is niet wat je waarschijnlijk denkt... 'Dangerous Curves' is een opzienbarende tentoonstelling over de geschiedenis van zo'n vier eeuwen van de gitaar met ook serieuze aandacht voor de vormgeving van dit populairste muziekinstrument. Deze virtuele tentoonstelling in 'The Museum of Musical Instruments' biedt echter behalve fraaie foto's van maar liefst 129 instrumenten ook zeer boeiende verhalen door een keur van schrijvers. Trouwens ook de site zelf is een lust voor het oog...