Instrumenten
De saxofoon |
Je stem: het meest persoonlijke instrument.. |
De lange geschiedenis van de fluit |
Pret met een trompet |
Drums: van Shékere tot Slagerij van Kampen |
Welluidend slaan... de vibrafoon |
Klinkende gitaren |
De strijkinstrumenten |
De piano en andere toetsinstrumenten |
Orgel op z'n Amerikaans |
Accordeon en mondharmonica |
Merkwaardige instrumenten |
Zelf een instrument maken
De saxofoon
De saxofoon mag met recht een bijzonder instrument worden genoemd, want waar vrijwel alle instrumenten een gestage en vaak eeuwenlange ontwikkeling doormaken, werd dit fotogenieke blaasinstrument ruim 150 jaar geleden zo maar bedacht. Nou ja, 'zo maar' is wat erg sterk uitgedrukt, want de uitvinder Adolphe Sax was evenals zijn vader een uitmuntend en innovatief muziekinstrumentmaker, die grote ervaring had opgedaan met het bouwen van allerlei koperinstrumenten en klarinetten en hij had eerder ook al de basklarinet ontworpen.
Deze laatste is evenals de saxofoon voorzien van een metalen, omhoogkrullende beker en een gebogen hals. Maar daar houdt de vergelijking dan ook op, want het bijzondere aan de saxofoon is de conische boring die het heel andere klank- en speel-eigenschappen verleenden. Dat wotrdt dus niet veroorzaakt door de toepassing van messing als materiaal, want een metalen klarinet klinkt nog steeds als zijn houten broertje. Messing was voor de saxofoon echter wel een voorwaarde om de complexe vorm en een zekere mate van massafabricage mogelijk te maken...
Informatie over de hierboven afgebeelde Buescher tenorsax...
Je stem: het meest persoonlijke instrument...
Stembanden, of beter gezegd 'stemplooien', zijn in feite erg klein. Bij een man gemiddeld zo'n 2 cm lang en bij een vrouw slechts de helft daarvan. Twee, met verschillende slijmvlieslagen beklede spiertjes, die we zowel benutten bij het praten als bij het zingen. Gesitueerd in het strottenhoofd, vormen zij als het ware de motor van het stemgeluid en de luchttoevoer vanuit de longen de brandstof. De mond-, neus- en keelholte, samen met tong, lippen en gehemelte vormen aan acoustisch filter dat de klankkwaliteit verder ingrijpend beinvloed.
Zo vanzelfsprekend als praten en een liedje zingen voor vrijwel iedereen is, zo ingewikkeld begint het te worden wanneer je je met de details bezig gaat houden. En dan hebben we het nog niet eens over zaken als microfoons, versterkers en effecten die in de moderne zangpraktijk zo'n belangrijke rol spelen. Binnenkort gaan we nader in op klankvorming, resonantie, registers en formanten, op ademsteun en boventonen, alsmede op zaken als microfoonkeuze en -techniek. Dit alles voorzien van relevante, zorgvuldig uitgezochte links...
De lange geschiedenis van de fluit
Zeer waarschijnlijk behoren fluiten tot de oudste muziekinstrumenten die mensen hebben gemaakt. Het tastbare bewijs hiervoor is een fluit van bot die op ruim 40.000 jaar oud wordt geschat. Deze is reeds voorzien van toongaten welke bij reconstructie een diatonische toonreeks kan voortbrengen. De keuze van dierlijke botten voor muziekinstrumenten was natuurlijk een voor de hand liggende daar deze duurzaam waren, goed te bewerken en in ruime mate voorhanden. Het belang van de ontdekking van het muziek maken is nauwelijks te overschatten en je zou zelfs kunnen stellen dat hiermee de menselijke beschaving een aanvang nam...
Pret met een trompet
De trompet is een redelijk populair instrument, maar niet zo alomvertegenwoordigd als de gitaar. Je kunt het instrument echter over de hele wereld tegenkomen en in de meest uiteenlopende muziekstijlen. Vaak ook in een leidende rol, in de jazz, in Caribische muziek als salsa en merengue, in alle soorten 'brassbands', harmonieorkesten en fanfares, maar ook in de symfonische muziek, van vroeger en nu. Want de trompet, dat wil zeggen de familie van trompetachtigen kent inmiddels een respectablele leeftijd...
Van shékere tot Slagerij Van Kampen
Onder de vele percussie-instrumenten waarbij de klank door schudden wordt opgewekt is de 'shékere' misschien wel het bekendst. In de oervorm is het simpelweg een uitgeholde kalebas die is omgeven met een netwerk van draden met aangeregen gedroogde zaden of kralen. In al z'n eenvoud kan het in handen van een goede bespeler echter een complex en intrigerend ritme voortbrengen dat zowel in Afrika als in Midden- en Zuid-Amerika in velerlei culturen en op uiteenlopende plaatsen kan worden gehoord.
Welluidend slaan... de vibrafoon
Officieel is ook de vibrafoon een percussie-instrument, maar dan net als de marimba, de xylofoon en het klokkenspel ('glockenspiel') eentje waarbij je een melodie kunt spelen. Omdat de bespeler ook in elke hand twee stokken kan vasthouden (hier 'mallets' genoemd) is het bovendien mogelijk om akkoorden te spelen. Het is op zich een betrekkelijk eenvoudig, maar wel zeer nauwkeurig geconstrueerd instrument, dat vooral opvalt door zijn gevarieerde bespeelmogelijkheden. Ook al omdat het zich niet zo eenvoudig laat rubriceren is een aparte behandeling alleszins op z'n plaats...
Van gitaren en andere snaren
'Guitar is the easiest instrument to play poorly and the most difficult instrument to play well'--- Gitarist Jim Greeninger
De gitaar behoort tot de zogenaamde tokkelinstrumenten die samen met strijkinstrumenten en toetsinstrumenten tot de grote groep van snaarinstrumenten worden gerekend. Het is daarbij redelijk waarschijnlijk dat al in een verre oudheid een jager ontdekte dat zijn boog een zingend geluid maakte wanneer een pijl werd weggeschoten en daar vervolgens mee ging experimenteren en ontdekte dat lengte en spanning het geluid beinvloedde. Wat we helaas niet weten is hoe lang dit geleden was...
Van een vergankelijk instrument dat uit hout wordt vervaardigd, met een paar uit darmen gemaakte snaren, blijft uiteraard niet zoveel over. Het neemt niet weg dat we veel kunnen terugsporen en een paar duizend jaar is daarbij wel zo ongeveer in kaart gebracht. Het levert een alleszins boeiende geschiedenis op, met ook de nodige vertakkingen naar verwante tokkelinstrumenten zoals de cither. En vanuit de verschillende culturen waarin de luit- en daarna de gitaarachtige instrumenten een belangrijke rol speelden...
De strijkinstrumenten
Technisch gezien is er natuurlijk een heleboel verschil tussen strijk- en (hout)blaasinstrumenten, maar er zijn voor mijn gevoel ook wel degelijk grote overeenkomsten. Zo bezitten beide instrumentgroepen een buitengewone expressiviteit die aan de menselijke stem doet denken en bestaan ze beiden ook uit een hele range van op elkaar aansluitende instrumenten die een enorm toongebied van heel hoog tot sublaag beslaan. De onderlinge verschillen betreffen vooral het soort boventonen en daarmee ook de kenmerkende individuele klankkleuren.
De piano en andere toetsinstrumenten
De piano is een veelzijdig instrument dat niet alleen snaren toepast, maar ook een hamerachtige constructie om die snaren aan het trillen te brengen en heeft dientengevolge ook percussie-achtige eigenschappen. Het is tevens een polyfoon instrument, hetgeen wil zeggen dat er een heleboel snaren tegelijk kunnen klinken en dat ook nog over een zeer breed gebied van ruim 7 oktaven. Daarmee zou je eigenlijk kunnen zeggen dat er in die kast vol snaren een compleet orkest zit opgesloten.
Dat is natuurlijk nog veel sterker het geval bij de digitale opvolgers van dit 300-jaar oude instrument, want dan krijg je er meteen ook nog een realistisch klinkende begeleiding bij kado. Bij zo'n digitaal keyboard kan het aantal instrumenten zelfs oplopen tot vele honderden. Terwijl door programma's als de GigaPiano en zijn nieuwe broertjes de kwaliteit die van een normaal vrijwel onbetaalbare concert Steinway nabij kan komen. Het lijkt een sprookje maar in dit geval wel eentje dat voor slechts een paar honderd euro werkelijkheid kan worden...
Orgel op z'n Amerikaans
Het land van de onbeperkte mogelijkheden, dat was Amerika omstreeks de eeuwwisseling (van 19e naar 20ste eeuw). Zo ontstond daar bijvoorbeeld uit een kleine kledingwinkel in tien jaar tijd het grootste warenhuis ter wereld. En als kroon op het werk moest daar ook het grootste orgel in komen te staan, maar wat doe je als zelfs het grootste nog niet groot genoeg blijkt te zijn? Dan huisvest je op de gigantische zolderverdieping ook maar meteen de grootste orgelfabriek ter wereld... orgel op z'n Amerikaans!
Eveneens typisch Amerikaans is het Hammond-toonwielorgel dat in 1934 door John Hammond werd uitgevonden en zo in feite een vroege voorloper was van de latere elektronische muziekinstrumenten. Ongekend populair in de vele kerkjes en in de huiskamer, werd het omstreeks 1955 ook een meeslepend instrument in de jazz. En hoewel het oorspronkelijke toonwielorgel in 1975 officieel ophield te bestaan, worden vooral de nog resterende B3's door velen in zorgvuldig ere gehouden en natuurlijk bestaan er nu ook digitale varianten.
Accordeon en mondharmonica
Hoewel ze op het eerste gezicht weinig gelijkenis met elkaar vertonen horen zowel de accordeon als de mondharmonica - samen met variaties van de eerste als concertina en bandoneon - tot eenzelfde familie: die van de (door lucht aangedreven) aerofonen, waarbij het geluid wordt voortgebracht door een vrij trillend riet. Bij de mondharmonica wordt de luchtstroom veroorzaakt door blazen en bij de andere genoemde instrumenten door middel van een meer of minder lange balg...
Merkwaardige instrumenten
Vele eeuwen geleden zal ongetwijfeld het simpele blazen op een rietje tenslotte tot zulke uiteenlopende instrumenten als een panfluit en een hobo hebben geleid, maar eigenlijk ook tot een 'fluitje van een cent' en de saxofoon. Terwijl het geluid dat optrad bij het onspannen van een jachtboog in een lang evolutionair proces uiteindelijk de Stradivarius heeft weten voort te brengen Merkwaardig zijn de wegen der geschiedenis en even merkwaardig (en boeiend) zijn veel van die instrumenten zelf...
Zelf een instrument maken
Er zijn mensen die een prachtig klinkende viool of een clavecimbel weten te bouwen, maar dat behoort meer tot de hogeschool van instrumentbouwerskunst en daar hebben we het hier niet over. Er zijn daarnaast echter ook een heleboel mensen die met meer of minder succes een eigen solid-body gitaar in elkaar zetten en hoewel ook dat natuurlijk een serieuze aangelegenheid is, levert het toch aanmerkelijk meer kans op succes op. En er is veel meer...
