Reuzen van de jazz

Jazz vormt een merkwaardige, maar mooie en invloedrijke muziekvorm die in een korte tijd - ongeveer een halve eeuw - tot volle wasdom kwam en in een schilderachtig wordingsproces een groot aantal andere muziekstijlen met grote vanzelfsprekendheid in zich opnam. Het geeft deze boeiende muziek tevens iets tweeslachtigs met aan de ene kant de enorme diversiteit die zich vooral na de tweede wereldoorlog manifesteerde, maar met tegelijk een merkwaardige coherentie die je als luisteraar meteen doet beseffen: ja, dit is jazz.

Als geimproviseerde muziekvorm is het daarbij niet verwonderlijk dat de ontwikkeling van de jazz hand in hand is gegaan met die van de gramofoonplaat die immers het moment kon vastleggen. Vooral ook dank zij dit medium kunnen we het verleden zo overtuigend tot klinken brengen en dit bestuderen. Ook is duidelijk dat een dergelijke vitale muziek zich nooit kunnen ontplooien zonder de geweldige sterk persoonlijke inzet van muzikanten die - in dit geval van geimproviseerde muziek - tegelijk schepper, arrangeur en vaak repertoirebouwer zijn.

Maar daar omheen is er ook de wisselende inbreng van componisten, bandleiders, muziekuitgevers, instrumentbouwers, clubeigenaren en, niet in de laatste plaats, een enthousiaste schare luisteraars. Ondanks dat de jazz zich vaak kenmerkt door min of meer collectief spel, kent het toch ook een aantal belangrijke sleutelfiguren die deze muziek vergaand persoonlijk hebben beinvloed en hebben gemaakt tot de complexe en veelomvattende muziekvorm die het tenslotte is geworden. Zij zijn de reuzen van de jazz...

In een komende serie artikelen willen we enkele van hen aan u voorstellen. En in een min of meer historische schikking richten we het zoeklicht onder andere op de legendarische Jelly Roll Morton, die zichzelf zelfs de 'uitvinder' van de jazz placht te noemen, Louis Armstrong, die niet voor niets de erenaam 'ambassador of jazz' kreeg toebedeeld, Coleman Hawkins, die de saxofoon van een vaudeville-instrument tot de koning van de jazzinstrumenten maakte en vele anderen.

Jelly Roll Morton, de man die 'de jazz uitvond'...

Louis Armstrong, een unieke jazzpionier (1901-1971)

Coleman Hawkins, vader van de tenorsax (1904-1969)

Benny Carter, multi-instrumentalist (1907-2003)

Lionel Hampton, swinglegende (1908-2002)

Historische jazz op YouTube en Daily Motion

Jazz heeft mede dank zij de gramofoonplaat een snelle verspreiding en ontwikkeling gekend. Maar gelukkig is ook veel historisch filmmateriaal bewaard gebleven. Vaak in de vorm van korte fragmenten die aan speelfilms vooaf gingen, de zogeheten 'Soundies'. En natuurlijk is er uit later tijden ook het nodige aan oorspronkelijke video-opnamen. Door fervente verzamelaars, waarbij zeker de Nederlandse Canadees Bob Erwig genoemd mag worden, werd veel daarvan zo goed mogelijk gedigitaliseerd en op YouTube en Daily Motion geplaatst...

Jazz is om te ondergaan...

Een van de meest fascinerende aspecten van de jazz is hoe muzikanten die elkaar nog nooit eerder hebben ontmoet toch samen al improviserend de prachtigste muziek weten te maken. Vanuit de inspiratie van het moment, vanuit de vonk die soms ineens overslaat. Ook als toeschouwer is het fantastisch om zoiets mee te maken, want dan is muziek ineens niet alleen maar iets waarnaar je luistert, maar die je ondergaat, als een veel meer omvattende ervaring waarin je zelf ook deelneemt. Alles bij elkaar een goede reden om eens een jazzclub te bezoeken en wie in centraal Nederland woont kan voor uitgebreide concertinformatie dan goed terecht bij www.jazzinhetgooi.nl.

Wat is jazz?

Een schijnbaar eenvoudige vraag die vaak wordt gesteld en die de aangesprokene voor de nodige problemen stelt. Louis Armstrong schijnt eens als antwoord te hebben gegeven: 'Dame, wanneer u die vraag moet stellen zult u het nooit kunnen begrijpen'. Het neemt niet weg dat velen wel degelijk hebben geprobeerd om op deze vraag een antwoord te geven. Een korte, persoonlijk zoektocht geeft misschien niet op alles antwoord, maar maakt hopelijk toch het een en ander duidelijk...

Jazzmuzikanten...

Er wordt wel eens beweerd dat je als muzikant niet zozeer voor de jazzmuziek kiest, maar de jazz voor jou. En dat betekent dan ook 'all in', met zowel de opwinding en emotie bij het scheppen van een heerlijke solo als de wanhoop en leegte wanneer het allemaal niet wil lukken. Het is dan ook beslist geen 9-5 baantje en de meeste jazzmuzikanten hebben vanzelfsprekend veel unieks. We starten daarom binnenkort met een serie waarin een aantal van hen worden voorgesteld. Vanzelfsprekend met de nodige links naar hun muziek op bijvoorbeeld YouTube en op hun eigen website.

Overigens verzorgt bastrombonist René Laanen een prachtige site - Jazz Masters - met een inventarisatie van nagenoeg alle Nederlandse jazzmuzikanten. Zeer overzichtelijk gerubriceerd en voor zover mogelijk met foto, telefoonnummer en email-adres. Een onontbeerlijk who-is-who van de vaderlandse jazzscene. Voor de muzikanten zelf, voor organisatoren en natuurlijk alle andere belangstellenden. Ook worden een flink aantal muzikanten uitgebreid voorgesteld, inclusief mooie werkfoto´s, terwijl je je daarnaast kunt abonneren op een informatieve nieuwsbrief.

Jazztermen en begrippen

Een muziekvorm als de jazz met zijn veelduidige afkomst kent een heleboel begrippen die nogal afwijken van die uit de klassieke muziek. Voor een deel hebben die betrekking op de geschiedenis, maar ook kunnen ze te maken hebben met de specifieke manier waarop jazzmusici met elkaar communiceren. Voor een wat beter begrip en inzicht werden deze in een overzichtelijke alfabetische lijst bij elkaar gebracht. Vindt u iets niet, laat dit dan weten, want zoals deze gehele site blijft het werk in uitvoering...

Jazz op de rivier

Een andere factor die de groei van de nieuwe muziek in sterke mate zou bepalen waren de grote raderboten die de Mississipi bevoeren en dan speciaal op de vrachtvaart naar de andere stad die de muziek zijn faam zou geven: St. Louis. John Streckfus was niet alleen kapitein van zo'n grote boot, maar speelde bovendien viool. En nadat het vrachtvervoer door de concurrerende trein inzakte schakelde hij in 1901 met zijn vier zoons over op 'rivierexcursies'. In plaats van hutten werd voorzien in een gigantische balzaal en van New Orleans tot helemaal aan St. Paul, Minnesota, kon men al feestend en dansend de rivier bevaren.

Ook al omdat anderen dit succesvolle voorbeeld volgden werd het de start van een muziekcarrière voor veel, vooral zwarte musici. Er werd overigens niet alleen 'hot music' gespeeld, maar ook walsen en populaire deuntjes uit die tijd. Op een van de laatste grote rivierboten, het S.S. President werd vanaf 1982 jaarlijks het New Orleans Jazz & Heritage Festival gehouden ter gedachtenis aan de belangrijke jazzpioniers, totdat de onherroepelijke schaalvergroting het uitwijken naar een grotere locatie noodzakelijk maakte en in 1988 helaas het laatste Jazz Fest Riverboat Concert werd gegeven. De nog in de vaart zijnde boten worden tegenwoordig in toenemende mate gebruikt als drijvende speelzalen...

Bruce Boyd Raeburn, curator van het Hogan Jazz Archive van de Tulane University in New Orleans stelde over 'Riverboats and Jazz' een fraaie foto-expositie samen die, voorzien van de nodige verklarende teksten, online is te bekijken. Op de hoofdsite is uiteraard nog veel meer over de jazzgeschiedenis te vinden, aan de hand van portretten van belangrijke spelers als Louis Armstrong, King Oliver, Lil Hardin, Johnny Dodds, enzovoort. Ook is er een zeer informatieve 'Beginner's Introduction to New Orleans Jazz'. Veel meer over de ontwikkeling van de jazz tot omstreeks 1960 is verder te vinden in het voortreffelijke 'Ken Burns Jazz' op DVD, in boekvorm en op cd vastgelegd.

Ken Burns Jazz

Jazz, A History of America's Music is de titel van een bijna 500 pagina's tellend boek dat op een uitmuntende wijze en voorzien van zeer veel authentiek fotomateriaal de geschiedenis van de jazz uit de doeken doet. Van het allereerste begin tot ongeveer 1970, min of meer (en niet toevallig) samenvallende met het overlijden van Duke Ellington. De nadruk ligt daarbij sterk op de individuele musici en vooral op de wijze hoe hun bijdragen zijn verweven met de historische ontwikkelingen binnen deze fascinerende muziekvorm. Veel aandacht ook voor 'het moment', helemaal overeenkomstig het improviserende en daardoor dynamische karakter van de jazz.

Het boek is de zeer goed verzorgde weerslag van de omvangrijke documentaire die Ken Burns maakte voor de Amerikaanse videomaatschappij PBS. Deze 10-delige serie met maar liefst 19 uur aan filmbeelden, interviews en muziek werd ook op DVD vastgelegd en is welhaast een must voor elke serieuze jazzfan. Helaas zal de prijs van ca. € 150 velen wel wat pittig voorkomen. Verder zijn er ook flink wat speciale cd's uitgebracht: een 5cd-casettebox met een groot deel van de muziek en 22 uitmuntende compilatie-cd's van de musici die tot de belangrijkste sleutelfiguren in de jazz gerekend worden. Dit betreft uiteraard grote namen als Billie Holiday, Benny Goodman, Charlie Parker, Duke Ellington, Coleman Hawkins, enzovoort.

Neem ook een kijkje achter de schermen van de film bij 'About the show' en op alle andere pagina's die op deze speciale site zijn ondergebracht, zoals de Jazz Lounge, de Musical Notes, de Jazz Exchange (met enkele boeiende invloeden op de ontwikkeling, zoals de gramofoonplaat, radio en niet te vergeten de ´drooglegging´) en een indringend historisch overzicht. Ook de vele uitstekende biografiën (afkomstig uit de befaame 'New Grove Dictionary of Jazz') zijn voor elke in jazzmuziek geïnteresseerde de moeite waard...

Jazz, A History of America's Music (boek) - ISBN 0-7126-6769-5
Een bespreking van de film - www.documentaryfilms.net/Jazz/

Nederlandse Jazzkalender

De Nederlandse Jazzkalender is een maandelijks overzicht van wat er in ons land allemaal aan jazzevenementen plaatsvindt. Het is een schepping van de Hagenaar Ward Hessels, een enthousiaste en gedreven jazzliefhebber, die dit omvangrijke werk begin 1998 oppakte. Aanvankelijk alleen voor de regio Den Haag, maar na een jaar breidde hij het al uit naar heel Zuid-Holland en in 2001 naar heel Nederland. Hoe nuttig een dergelijk overzicht wel is blijkt al uit het verbijsterende feit dat er maandelijks zo'n 1000 aangemelde optredens plaatsvinden. De kalender is dagelijks online te raadplegen en ook kan men zich voor een laag bedrag abonneren.

Het bluesgevoel

Met het zo eenvoudig neergeschreven begrip 'blues' hebben we het niet alleen maar over een muziekvorm, maar over een wereld, een leefwijze, een sfeer en een heleboel verschillende uitingsvormen. 'I got the blues' zegt iemand die het niet meer ziet zitten, maar hoewel gezongen blues vaak hun inspiratie uit diepe treurnis putten omvatten ze ook de kracht om al die ellende te ondergaan...