De veelomvattende muziekvorm die jazz heet en de blues zijn weliswaar onlosmakelijk met elkaar verbonden, maar deondanks zijn er heel wat blues die niets met jazz hebben te maken en is er zeker ook veel jazz waarin in de verste verte geen blues is te bekennen. Als aankomend muzikant kun je er echter niet omheen om je te verdiepen in deze overduidelijke 'roots', niet alleen van de jazz, maar ook van een parallelontwikkeling als Rhythm & Blues, de daaruit afgeleide Rock en in het algemeen een groot deel van de popmuziek. Daarom: hoe begin je met de blues?...
De blues is een originele (gezongen) muziekvorm van de zwarte Amerikanen die zijn wortels zowel in Afrika als in Europa heeft liggen. In tegenstelling tot de verwante, maar religieus getinte 'gospels' wordt er in de blues vooral verhaald over wereldse zaken als liefde, verlies en wanhoop - zie hier een humoristische, maar wel heel treffende kenschetsing. Vervolgens zijn er ruwweg twee verschillende blues-ontwikkelingen te onderscheiden. Die van de oude, gezongen blues en die welke zich vermengde met meer instrumentale stijlen welke samen de vroege jazz opleverde.
Hoewel er natuurlijk tientallen akkoorden bestaan, hebben drie daarvan in de blues een bijzondere betekenis. Trouwens niet alleen in de blues, maar ook in alle daarvan afgeleide muziekvormen. Dat is ten eerste die welke gebaseerd is op de grondtoon en die 'tonica' wordt genoemd. In de toonsoort C is dat dus het C-akkoord dat bestaat uit de noten C E G. Verder het zogeheten 'subdominant akkoord' op de vierde trap - hier het F-akkoord, dat bestaat uit F A C. En tenslotte het 'dominant septiemakkoord' op de 5e trap - hier dus het G7-akkoord, dat bestaat uit G B D F.
Met behulp van deze drie akkoorden kun je eigenlijk al duizenden liedjes begeleiden en dus loont het de moeite om ze goed te leren kennen. Natuurlijk ook in andere toonsoorten als C, waarvan bijvoorbeeld F een van de meest voorkomende is. Het spreekt vanzelf dat iets eenvoudigs dat al maar herhaald wordt op de duur knap eentonig gaat klinken en daarom is het ook zaak om je met variaties en aanvullingen bezig te houden. Eigenlijk is het net als bij taal... met de eerst geleerde woorden kun je eigenlijk al veel duidelijk maken, maar pas na een forse uitbreiding van je woordenschat ben je toe aan een roman.
Blues-akkoordenschema's zijn te herkennen aan een redelijk formele structuur, die zich zowel in de tekst, de melodie alsook in de harmonie weerspiegelt. Wat het laatste betreft bevindt de 'blues' zich in een bijzondere positie dat we hier zien hoe een melodie die op een mineurtoonladder is gebaseerd zich legt over een harmonische basis die in principe uit majeurakkoorden bestaat. Iets unieks in de muziekgeschiedenis. Die eenvoudigste bluesstructuur in akkoorden bestaat uit 12 (3 X 4) maten met 4x de tonica (C), 2x het subdominant akkoord (F), 2x de tonica, 2x het dominant septiemakkoord (G) en tot slot weer 2x de tonica.
Voor C betekent dit bijvoorbeeld: C C C C - F F C C - G7 G7 C C
Luistervoorbeeld volgtHet dominant septiemakkoord speelt een belangrijke rol in zowel blues als jazz vanwege het enigszins labiele, onaffe karakter en het heeft daarmee de neiging zich op te lossen in het veel rustiger tonica-akkoord. Dit geeft de muziek een bewegelijkheid die goed past bij het element improvisatie dat onlosmakelijk is verbonden met de meeste vormen van deze muziek. Kenmerkend is ook dat blues eigenlijk nooit worden uitgeschreven, hoogstens worden de afwijkende akkoorden genoteerd. Want ten dele afwijken van het hierboven getoonde basisschema is meer regel dan uitzondering.
Mogelijke variatie 1 (in C): C7 F7 C7 C7 - F7 F7 C7 C7 - G7 G7 C C
Luistervoorbeeld volgtMogelijke variatie 2 (in C): C F C C7 - F F C C - G7 F C C
Luistervoorbeeld volgtOvereenkomstig de naam bestaat een pentatonische toonladder uit slechts 5 noten en is belangrijk omdat deze over de hele wereld in volksmuziek opduikt (ook in onze oude zogeheten 'kerktoonladders'). Ze zijn mede daarom zo geliefd omdat de noten erin vrijwel nooit in conflict komen met de akkoorden die in de begeleiding worden gespeeld. Die 'veiligheid' kent echter ook het bezwaar dat een veelvuldig gebruik nogal saai wordt, maar dit wordt weer doorbroken door de uitbreiding naar de blues-toonladder met z'n 'blue-notes'. Het is echter prettig te weten dat je er altijd op terug kunt vallen.
De pentatonische majeurladder ontstaat door het achter elkaar plaatsen van noot 1, 2, 3, 5 en 6 uit de normale majeurladder - noot 4 en 7 worden hier dus weggelaten. Voor de pentatonische majeurladder van C zijn dat dus C D E G A.
Luistervoorbeeld volgtDe pentatonische mineurladder ontstaat door het achter elkaar plaatsen van noot 1, een halve toon verlaagde noot 3, dan 4, 5 en tot slot een weer halve noot verlaagde 7. Schematisch 1, b3, 4, 5, b7 - voor C dus C Es F G Bes.
Luistervoorbeeld volgtDe blues-toonladder kun je zien als een afleiding van de pentatonische ladder met als toevoeging een zogeheten 'blue note' op de derde trap. De meest voorkomende mineur bluestoonladder ziet er voor C uit als C Es F Fis G Bes.
Luistervoorbeeld volgtKijk hier voor een overzicht van de meest voorkomende pentatonische en blues-toonladders
Het programma Band-in-a-Box is vrijwel onontbeerlijk voor elke serieuze muziekbeoefenaar die niet tevreden is met het nakauwen van kant-en-klare bladmuziek. Het werd bijna 20 jaar terug gestart door een muzikant die alle kennis omtrent melodie, harmonie en ritmiek op een slimme manier in een eenvoudig te gebruiken programma wist vast te leggen. Oorspronkelijk bedoeld om door het ingeven van passende akkoorden een adequate begeleiding te verzorgen voor studerende muzikanten is het sindsdien uitgegroeid tot een Zwitsers zakmes op muziekgebied.
Zo is bijvoorbeeld direct te horen hoe een akkoordwijziging in een blues-schema uitpakt. Met de begeleiding op basis van dit schema kun je met een solo-instrument dan meteen meespelen. Is dit een digitaal instrument als een keyboard dan kan het resultaat direct door middel van Midi worden opgenomen. Met een acoustisch instrument als een saxofoon kan dit met een microfoon als digitale audio met de begeleiding gesynchroniseerd worden opgeslagen. Elders op deze site vind je een uitgebreide bespreking van het programma inclusief luistervoorbeelden en prijzen.
Theo Buys' theorie voor gitaristen (maar niet voor hen alleen)
Muziektheorie van A tot Z
Music Master 4000 (een complete muziekcursus op cd)
Handboek voor jazzimprovisatie
Lezenswaardige tips voor enkele instrumenten
Nicci Adams Music Theory
Chord Wizard, How Music Works
Jazz Theory & Improvisation
Tipboek: Muziek op papier (basistheorie), Hugo Pinksterboer (tekst), Gijs Bierenbroodspot (illustraties), 132 pagina's, ISBN 90 76192 02 2 - € 12,90
Algemene Muziekleer (klassiek naslagwerk), Theo Willemze, Het Spectrum, 548 pagina's,
ISBN 90 274 1817 9 - € 26.50
The Standards Real Book, Sher Music Co., 600 pagina's, in C, Bb en Eb versies, ca. $ 40
The Ultimate Jazz Fake Book, Hal Leonard, 448 pagina's, in C en Bb versies, ca. $ 48
