Vele eeuwen geleden zal ongetwijfeld het simpele blazen op een rietje tenslotte tot zulke uiteenlopende instrumenten als een panfluit en een hobo hebben geleid, maar eigenlijk ook tot een 'fluitje van een cent' en de saxofoon. Terwijl het geluid dat optrad bij het onspannen van een jachtboog in een lang evolutionair proces uiteindelijk de Stradivarius heeft weten voort te brengen Merkwaardig zijn de wegen der geschiedenis en even merkwaardig (en boeiend) zijn veel van die instrumenten zelf...
Neem nu bijvoorbeeld de 'zingende zaag'. Hoe heeft ooit een dodelijk vermoeide houthakker het in zijn hoofd gehaald om een strijkstok over zijn zagend gereedschap te halen? We moeten daarbij in elk geval niet denken aan onze stevige zagen met geharde tanden, maar veel meer aan de lange en slappe trekzagen die men bij het omzagen van dikke bomen placht te gebruiken, voordat dit ritueel door in benzinewalm gehulde kettingzagen werd overgenomen.
We kennen in ons land ongetwijfeld een flink aantal amateurs die op verjaardagen een knap zweverig klinkend Santa Lucia uit hun tandeloze instrument weten te toveren - dat laatste is wel nodig wil het geen moordinstrument zijn. En waar haal je zo even een zaag zonder tanden vandaan? Overigens is er geen grens aan het menselijk vernuft, getuige de robot 'Flex' die door middel van elektromagneten en een motorgestuurde 'strijkstok' het kunstje inmiddels ook weet te flikken.
Ik kan me echter voorstellen dat je een wat menselijker en emotioneler aanpak wenst en op een redelijk niveau valt dat nog niet mee. In ons land is er bij mijn weten maar één persoon die op werkelijk overtuigende wijze de zingende zaag weet te bespelen (en er zelfs flink op weet te swingen) en dat is multi-instrumentaliste en zangeres Fay Lovsky, die ook verder zo ongeveer een wagonlading aan ander merkwaardig instrumentarium in huis heeft.
Een kinkhoorn is een grote schelp en op de oude Zuiderzee gebruikten vissers deze als scheepstoeters of als misthoorns. Blazen op een schelp? Nou ja, dat gaat zo maar niet... Zo'n schelp eindigt (of is dat het begin?) altijd in een punt en door daar met de nodige voorzichtigheid een stukje vanaf te zagen en op de juiste manier bij te vijlen onstaat het mondstuk van een soort hoorn waarop met de juiste lipspanning is te spelen. Eigenlijk op dezelfde manier waarop je ook trompet speelt.
Omdat er verder natuurlijk geen gaten geopend of gesloten kunnen worden is het bereik nogal beperkt en zijn slechts enkele natuurtonen te produceren - op subtiele wijze geholpen door een hand die je in de grote tegenoverliggende opening steekt. Door een flink aantal uiteenlopende schelpen en hun bespelers te combineren is er zo beslist een muzikaal boeiend resultaat te verkrijgen. Het uitzonderlijke gezelschap 'Kinky Horns' speelt intussen regelmatig met een achttal verschillende stemmen op maritieme festivals en dergelijke en produceert zelfs een complete zeeopera, 'Kinkhoorns in de mist' (thedo@wxs.nl).
Zo beheerst ze ook het lastige bespelen van de theremin, een al uit 1917 stammende elektronische doos met twee antennes, waarbij de handen van de bespeler een deel van een afstemkring vormen en je door er op de juiste manier mee te bewegen een etherisch klinkende melodie kunt voortbrengen. De uitvinder was een uit Rusland afkomstige ingenieur, Leon Theremin. Je zou het in veel opzichten een voorloper van de Moog Synthesizer van zo'n halve eeuw later kunnen noemen. Overigens is de Moog Etherwave een moderne versie ervan.
Het instrument werd uit de vergetelheid gered doordat Brian Wilson het in 1966 toepaste in de hit Good Vibrations met zijn Beach Boys. Er zijn zowel kant-en-klare apparaten alsook zelfbouwkits van te koop via het internet. Voor iemand die enigszins thuis is in de elektronica is het trouwens niet zo'n enorme klus om het geheel zelf te bouwen, maar om tot een goed werkzaam en redelijk stabiel geheel te komen dien je er zeker de nodige tijd in steken, om over het bespelen nog maar te zwijgen. Er bestaan trouwens ook softwarematige implementaties.
Met deze naam is een merkwaardige muzikale 'stok' getooid, die in de zestiger jaren werd ontwikkeld door Emmett Chapman, min of meer op basis van een gitaar. Hij bouwt onder andere een 8-snarige Stick Bass, een 10-snarige Stick en een 12-snarige Grand Stick. In principe bestaat het instrument uit een brede en lange gitaarhals die met twee handen wordt bespeeld door middel van 'tapping', een licht aantikken van de snaren. Op deze wijze kunnen tegelijk bas- en melodielijnen worden gespeeld. De standaardstemming is sterk afwijkend van die van een gitaar. Er zijn niet zo heel veel bespelers, maar de Nederlander Ron Baggerman is een bekende virtuoos op deze Stick.
Sinds werd ontdekt dat een strak gespannen snaar geluid maakt heeft men dit gegeven op alle mogelijke manieren toegepast. Vaak gecombineerd met holle resonantielichamen zoals uitgeholde stukken hout of kalebassen, omdat men tevens ondervond dat dit het geluid versterkte. Het leidde tot heel kunstzinnige instrumenten, zoals de Indiaande taba, tot de banjo en de gitaar, terwijl aan de andere kant van de schaal ook een eenvoudige, met snaren bespannen, plank over de hele wereld ruime toepassing vond.
We praten dan over de familie van de hakkeborden waarbij de snaren over het algemeen met, vaak kunstig gevormde, houten lepeltjes worden aangeslagen. Als santur was het al in het oude Perzië bekend, terwijl het als dulcimer tot het Angelsaksische gebied doordrong. In feite vind je het instrument in alle hoeken van de wereld, zoals in Japan onder de naam koto. De Australische Gillian Alcock bouwt een hele reeks prachtige instrumenten, zoals hierboven is te zien.
Erop lijkende instrumenten, maar die worden aangetokkeld in plaats van aangeslagen, rekent men tot de ziters, vaak ook zithers of cithers genoemd. Populair in o.a. China en in onze streken vooral bespeeld in Zuid-Duitsland en Oostenrijk. Het werd in de 60er jaren een enorme rage door de intrigerende herkenningsmelodie uit de film The Third Man met Orson Welles in de hoofdrol en werd daarin bespeeld door de Wener Anton Karras. Door emigranten ook naar de Verenigde Staten overgebracht, waar hele zither-clubs ontstonden.
In feite een heel groot hakkebord, maar dan compleet met een mooi versierde klankkast en vaak tevens met een dempingspedaal is de midden-Europese cimbalom die we vooral kennen van zigeunerorkesten. Het is een indringend en meeslepend instrument dat vaak zeer virtuoos wordt bepeeld. Het is daarom jammer dat het nog steeds niet de status van geaccepteerd concertinstrument heeft verkregen, hoewel door de firma Schunda een prachtige concertcimbalom wordt gebouwd. Het is echter een lastig te bespelen instrument, vooral ook omdat de (vele) snaren niet lineair zijn gestemd, maar door middel van kammen in meerdere clusters zijn gebundeld.
Hij ziet er uit als een wat slordige 'ufo', de in Zwitserland uitgevonden 'hang', of als twee op elkaar gestapelde woks. Maar vergis je niet, want het is wel degelijk een knap staaltje hitech dat op een jarenlange research berust en een feitelijke afgeleide is van de eigenlijk net zo bijzondere steeldrum uit Trinidad. Door hameren en andere metaalveranderingen ontstaan er op de bolle schalen gebiedjes met een eigen toon, die met de vingers (en soms met omwikkelde stokken) worden bespeeld. Het resultaat is een intrigerend heldere klank met een wat etherisch karakter.
Ook van snaren voorzien, maar dan in een merkwaardige en intrigerende uitmonstering presenteert zich de hurdy gurdy, bij ons draailier geheten. Door aan een slinger te draaien wordt een van hars voorzien wiel langs een serie snaren gedraaid, die daardoor net als bij een viool geluid produceren. Door een groot aantal toetsen op de hals van het instrument kunnen de melodiesnaren worden verkort en zo van toon veranderen. Daarnaast bezit het instrument ook bourdonsnaren die na inschakelen continue klinken. Het instrument is verwant aan de Zweedse 'nyckelharpa'.
Het klinkt nogal minnetjes en het wordt over het algemeen ook gebruikt om iets simpels aan te duiden: een fluitje van een cent... Toch moet je er niet te min over denken, want dat onogelijke blikken muziekinstrument, in Engelstalige landen bekend als 'penny whistle' of 'tin whistle', vervuld in veel culturen over de hele wereld een zeker niet onbelangrijke rol. De informatieve website Chiff and Fipple omvat trouwens ook een uitgebreid forum met duizenden onderwerpen en reacties.
Er bestaan vanzelfsprekend een heleboel variaties op het principe van de fluit - zowel op dat van de blokfluit als de open fluit, waarbij je tegen een scherpe rand aanblaast. De Japanse shakuhachi is daar een voorbeeld van, maar met een bijzonderheid... De traditioneel uit bamboe vervaardigde rechte fluit bezit namelijk een mondstuk dat zodanig is gevormd dat de bespeler door de stand van de mond te veranderen ook de toonhoogte beinvloed. Daardoor kunnen alle 12 verschillende tonen van de chromatische schaal geproduceerd worden, ondanks het feit dat de fluit pentatonisch is gestemd, een toonschaal met slechts vijf noten.
Sommige bronnen stellen de leeftijd van de occarino (of ocarina, zoals het meer algemeen in het Engels bekend is) op ruim 10.000 jaar. In elk geval weten we dat de Inca's en Azteken, maar ook de Chinezen het al duizenden jaren geleden in aardewerk uitvoerden en de eenvoudigste uitvoering ervan is een soort platgeslagen bolletje met een paar onregelmatig geplaatste gaten erin. Het aanblazen gebeurt ongeveer op de manier waarop dit bij een blokfluit platsvindt. Vaak ook werd er een gezicht of een vogel mee uitgebeeld.
Omstreeks 1800 begon vanuit Italië een nieuwe zegetocht - waarbij zij gelijk maar claimden er ook de uitvinder van te zijn - en dan vooral van het model zoals hierboven in pocelein is afgebeeld, bestempeld als 'sweet potatoe'. Het merkwaardige van het instrument is dat het volume en niet de lengte en de plaatsing van de toongaten de toonhoogte blijkt te bepalen. Het is dan ook een heerlijk instrument voor zelfbouw. Ook op de Japanse site van Kenji Ogawa is veel praktische informatie te vinden.
Op een van de forums wordt ook aandacht besteed aan de Ierse Uilleann pipes, welke op het eerste gezicht een sterke verwantschap vertonen met de Schotse doedelzak, maar toch weer heel anders. Ze zijn, anders dan de Highland bagpipes, die in principe militaire muziekinstrumenten zijn en staande worden bespeeld, bijvoorbeeld bedoeld voor het zittend binnenshuis bespelen. Bij voorkeur in het stimulerende gezelschap van goed gevulde whiskeyglazen.
Het neemt niet weg dat het bespelen razend moeilijk is met over het algemeen zeven 'pijpen' die inderdaad enige verwantschap bezitten met orgelpijpen. Deze worden verdeeld in een 'chanter' die twee oktaven omvat en waarop men de melodie speelt, dan zijn er een drietal 'drones' die een oktaaf uit elkaar liggen en tenslotte drie zogenaamde 'regulators' die van enkele kleppen zijn voorzien. De luchtvoorziening vindt plaats door middel van een blaasbalg. Er is ook een Nederlandse site over.
Mendocino is een allerlieflijkst plaatsje dat in midden-Californië aan de Atlantische kust ligt. Het bestaat in feite uit slechts enkele straten met van die mooie witte huizen en vriendelijke, maar bescheiden winkeltjes. Daar stond ik plotseling oog in oog met een fraai uithangbord met de merkwaardige naam 'Lark in the Morning'. Achter een raam hingen enkele aparte muziekinstrumenten... Later, op het internet kwam ik de naam weer tegen en blijkt dit zo ongeveer de grootste leverancier ter wereld te zijn van uitheemse instrumenten.
Wie bijvoorbeeld zoekt naar een gamelan, kazoo, kalimba, hurdy-gurdy, uilleann pipes of een bamboe saxofoon, je vindt deze, samen met ongeveer 10.000 andere instrumenten in hun 144-pagina's grote catalogus. Deze is gratis als pdf-file te downloaden van hun website (denk er wel om dat deze ruim 22 MB bedraagt). Om heerlijk bij weg te dromen... en eventueel online te bestellen. Maar leuker is natuurlijk om veel instrumenten zelf te bekijken bij de Fisherman's Wharf in San Francisco of in het prachtig gelegen Medocino. Vanaf San Francisco zo'n vijf uur noordwaarts rijden langs een adembenemend mooie kustweg...
