Het is een menselijk trekje om in onze ervaringswereld de nodige ordening te willen zien, anders dreigen we immers in chaos ten onder te gaan. Dus spreken we over 'muziekstijlen' alsof dat min of meer vaste categoriën zou betreffen. Maar zo'n stijl bestaat eigenlijk alleen maar bij de gratie van een bepaalde definitie. En die zou ook heel goed kunnen luiden: wat vind ik 'mooi', gewoon zonder op enig ander stijlkenmerk te letten. Zo zou iemand die van Schubert houdt misschien ook veel vreugde zou kunnen beleven aan zeg maar de ballads van John Coltrane. Het punt is echter dat hij ze naar alle waarschijnlijkheid nooit zal horen.
Dat heeft niet te maken met enig dwingend voorschrift, maar gewoon omdat de bakken met klassieke cd's een eind verwijderd zijn van de bakken met jazz. En iemand die de goed weg weet in Amsterdam is nu eenmaal vreemdeling in Utrecht... Ik wil u hiermee aansporen om inderdaad eens een ommetje te maken en zomaar eens het bos in te gaan. De aangegeven 'muziekstijlen' daarbij als niet anders te zien dan als presenteerblaadjes met lekkere hapjes waarvan u onbekommerd kunt proeven. De aangegeven Internetlinks vormen daarbij een veilige eerste gids en wanneer u iets bevalt houdt niets u tegen om na een eerste stap verder te lopen.
Overzicht van (veel) muziekstijlenMuziek is een fenomeen dat diep geworteld is in de menselijke geest. Het heeft hem vergezeld vanaf de tijd dat hij in holen leefde en daar, mogelijk gedurende de lange wintermaanden, trachtte iets van zijn innerlijke ervaring weer te geven. Hij deed dat in beeld op de rotswanden van zijn behuizing en leerde tegelijkertijd geluid te maken op holle rieten en botjes. Misschien ook door het blazen op grassprieten. Waarschijnlijk is dat hij tevens al snel ontdekte dat de boog waarmee hij jacht ging ook geluid kon maken en dat dit veranderde door die boog meer of minder te spannen. Anderen ontdekten het slaan op holle boomstammen of dikke stukken bamboe.
Elk voortgebracht geluid heeft een kenmerkende toonhoogte en men ontdekte ongetwijfeld ook al snel dat verschillende opvolgende klanken een aangename of minder aangename 'melodie' konden vormen. Het merkwaardige is nu dat men bij reconstructie van de alleroudste fluitachtige instrumenten eenzelfde opvolging van klanken vindt die ook heden ten dage nog als 'harmonisch' wordt ervaren. Kennelijk bestaat er dus zoiets als een oer-muzikaal gevoel. Hierop heeft in de loop van de tijd natuurlijk de nodige aanvulling plaatsgevonden en is men bijvoorbeeld steeds meer gaan rekenen, maar aan de basis is dit nog steeds terug te vinden en te beluisteren.
De Neanderthal fluitIn onze westerse muziek kennen we 12 toonsafstanden die sinds 1810 zijn gestandaardiseerd in de zogeheten 'gelijkzwevende stemming'. Zo wordt althans een piano gestemd met als uitgangspunt een A van precies 440 trillingen per seconde. In andere muziekculturen kunnen het ook minder tonen zijn waarvan de stemming niet echt vastligt en worden bovendien vaak tussentonen gebruikt die niet met de onze overeenkomen. Zo zijn jazz en blues mede voortgekomen uit Afrikaanse toonsystemen met tussennoten die duidelijk afweken van onze halve tonen. Deze werden uiteindelijk tot de kenmerkende 'blue-notes' uit deze en vele afgeleide muzieksoorten.
Er hebben zich in de loop van de tijd een groot aantal verschillende muziekstijlen ontwikkeld - teveel om in het bestek van dit boekje op te noemen. Om toch iets van een overzicht op te kunnen nemen zijn we wel gedwongen om onze toevlucht te nemen tot misschien niet altijd even verantwoorde samenvoegingen. Het kan dan ook niet anders dan dat de afzonderlijke stijlgroepen (op zichzelf al arbitrair) elkaar hier en daar fors overlappen. Gelukkig biedt het Internet alle mogelijkheden om nader met vrijwel alle muziekvormen kennis te maken. Niet alleen door middel van artikelen en klinkende voorbeelden, maar ook met een actuele agenda voor live concerten.
Diverse stemmingenEen nonchalante samenvatting van ruim 10 eeuwen muziek met honderden stijlen. Te beginnen in de middeleeuwen en zich verder ontwikkelend in de daaropvolgende renaissance onstond langzamerhand de polyfonie, het samen klinken van verschillende tonen. Aanvankelijk met gebruikmaking van de menselijke stem, maar allengs ook instrumentaal. Omstreeks 1100 ontstond er een bruikbaar notatiesysteem en daarmee konden composities zich meteen sterker ontwikkelen door zich los te maken uit het keurslijf van de traditie. Dit kwam vooral op gang in de Renaissance en het daaropvolgende Baroktijdperk met Bach en Händel.
De periode van het klassicisme was de tijd van Haydn en Mozart en de vruchtbare Romantiek van Beethoven, Schubert, Chopin, Schumann, Liszt. Het is allemaal muziek van componisten, die weliswaar door hun omgeving werden beinvloed, maar die deze invloeden vrij strikt binnen hun eigen componeerstijl brachten. Dat is allemaal iets losser bij meer nationalistische componisten als Smetana, Dvorak, Grieg, Ives en Villa-Lobos, waar een veel sterkere wisselwerking met de volksmuziek plaatsvond. De nieuwere 20ste eeuwse muziek daarentegen ging vaak heel eigen en zeer uiteenlopende wegen bewandelen.
Western Composers and their MusicEen unieke samensmelting van Afrikaanse, Cubaanse en westerse invloeden die vooral door de zwarte Amerikanen vanaf omstreeks 1900 tot een bijzondere en dynamische muziekvorm leidde. Er zijn sterk onderscheiden stijlen als de voorlopers in blues en gospel en in pianostijlen als ragtime en boogie. Aanvankelijk mede onder invloed van de marsmuziek ontstond een orkestrale stijl die zich van New Orleans naar Chicago, Kansas City en New York verplaatste en zich van steeds complexere akkoorden bediende. Vooral in de 30-er en 40-er jaren zijn overal razend populaire swingorkesten met sterke solisten te horen.
Daarna ontstond een splitsing in uiteenlopende idomen, zoals bebop, west- en eastcoast, freejazz en tenslotte mengstijlen als fusion. Tegelijk zie je ook steeds weer een teruggrijpen op oudere tradities als de blues als inspiratiebron. Jazz is en blijft een muziekvorm die voor het grootste deel stoelt op improvisatie en grensverkenning in plaats van op een in vaste stijl geschreven composities. Haar ongewone vitaliteit heeft wel enige wisselwerking gekend met meer klassieke componisten, maar zij oefende met haar sterke ritmische basis toch vooral een belangrijke invloed uit op vrijwel alle populaire muziek die na haar kwam.
The History of Jazz MusicEen originele muziekvorm van de zwarte Amerikanen die een deel van haar wortels zowel in Afrika als in Europa heeft liggen. Oorspronkelijk in een gezongen uitvoering heeft het een grote invloed uitgeoefend op zowel de religieuze gospelmuziek als op de jazz. In tegenstelling tot de gospels wordt er in de blues vooral verhaald over zeer wereldlijke zaken als liefde, verlies en wanhoop. Kenmerkend zijn de 'bending' of 'blue' notes en de structuur van (meestal) 12 maten die in drie delen zijn gesplitst: twee maal eenzelfde frase die vaak een soort vraagstelling omvat met tot slot een antwoord hierop. Er bestaan inmiddels ook veel instrumentale blues.
De blues vormen de bakermat van veel populaire muziek en er zijn ook allerlei wisselwerkingen met andere stijlen, bijvoorbeeld met de countrymuziek, de jazz en de rock. Ook een groot rock-gitarist als Jimi Hendrix was voor alles een bluesman en tussen de bedrijven door was Elvis Presley dat ook. Vooral in Memphis heerste een bluesklimaat met o.a. B.B King. In Engeland ontstond een afgeleide, blanke vorm van de rhythm & blues met de Rolling Stones en John Mayall. Eigenlijk omvat het begrip blues in de muziek zulke uiteenlopende stijlen dat men nog steeds grote moeite heeft met definities. Ernaar luisteren lijkt een betere oplossing.
The Blues FoundationOok de muziekvorm die onder de verzamelnaam 'country' bekend is bestaat uit een groot aantal verschillende stijlen. Wel hebben ze gemeen dat het een typisch Amerikaanse ontwikkeling is met invloeden uit de jazz en blues, cowboy-songs en tevens Indiaanse invloeden. Het zijn vooral de zangers en zangeressen die de muziek uitdragen en dan uiteraard vaak in de traditionele outfit waarin we ons een cowboy voorstellen. Er ontstonden heel verschillende stijlen als bluegrass en honky tonk. In de 50er jaren ontstond de typische Nashville-sound die grote populariteit verwierf. Er is inmiddels ook een populaire 'nieuwe country' rond Garth Brooks.
Ook buiten de Verenigde Staten is er een gestage toename van de belangstelling voor country muziek en de daaraan verbonden dansstijlen, zoals wel blijkt uit het feit dat deze zelfs op de Zwitserse almen te beluisteren valt. Het instrumentarium omvat naast zangstemmen met soms ook viool en percussie vooral akoestische gitaren, meestal van stalen snaren voorzien, en men maakt daarbij soms gebruik van een 'slide' techniek. Hierbij worden de snaren op de hals met een flessenhals opgedrukt, hetgeen een enigszins jankend effect voortbrengt, zoals we dat in nog sterkere mate kennen van de Hawaiian gitaar.
Roughstock's History of Country MusicOp veel plaatsen in de wereld hebben zich door de specifieke invloeden en een wisselwerking met andere cultuur-elementen heel eigen muziekstijlen ontwikkeld. Onder de verzamelterm 'wereldmuziek' gaan daarom heel sterk van elkaar verschillende stijlen schuil. Van de Indiaande muziek uit de Andes tot Joodse klezmer, van de vurige sirtaki's uit Griekenland tot de prachtig weemoedige doina's uit Roemenië. Er ligt vaak een immense rijkdom in verscholen en gelukkig komen ook steeds meer mensen ermee in aanraking. Behalve door fysiek te reizen zijn immers de virtuele reizen over het Internet mogelijk.
Wereldmuziek komt ook in toenemende naar ons toe in vele festivals en met concerten in bijvoorbeeld het Tropeninstituut in Amsterdam en andere culturele centra. Bamboefluiten zowel als 'talking drums' zijn regelmatig in de wat grotere steden te horen. En naast de alomtegenwoordige percussie uit allerlei landen is de Algerijnse raï hier al bijna zo populair als de Portugese fado en de Antiliaanse salsa. Bovendien zie je allerlei mengvormen optreden doordat bijvoorbeeld hier tijdelijk wonende of bezoekende musici met elkaar en met andere muziekelementen gaan experimenteren. En zo kan men de meest onwaarschijnlijke, maar vaak boeiende combinaties beluisteren.
What is World music?Alan (ook Allan) Lomax trad in de voetsporen van zijn vader, John A. Lomax, en samen hebben zij het Americam Folk Song archief van de Library of Congress tot een weergaloze prestatie gemaakt. Bekend werd zijn een maand lange opname van de legendarische Jelly Roll Morton in 1939 met de gesproken en gespeelde geschiedenis van de vroegste jazz. Verder reisde hij vooral door de hele Verenigde Staten om opnames te maken van authentieke volksmuziek, blues en cowboy-songs. Over dezelfde onderwerpen heeft hij een achttal boeken op zijn naam staan, hij organiseerde folkfestivals en maakte ook zelf een aantal platen.
Over Alan LomaxHet woord 'pop' werd oorspronkelijk natuurlijk afgeleid van 'populaire' muziek en in de Verenigde Staten valt hier dan ook bijna alles onder. Hier beschouwen we als 'pop' eigenlijk meer wat in America 'rockmusic' heet, de muziek uit de midden 50er jaren met sterren als Haley, Elvis Presley en Chuck Berry. Voorlopers zijn voor een deel dezelfde als bij de jazz: blues, worksongs en gospels. Een onder de zwarte bevolking populaire muziekvorm als Rhythm & Blues kan als een directe voorloper worden gezien. In de 60er jaren ontstond vanuit Engeland/Liverpool een heel nieuwe impuls.
Groepen als de Beatles en Rolling Stones kwamen tot een ongekende populariteit, terwijl er aan de andere kant van de oceaan een even meeslepende 'underground' beweging ontstond die zich verzette tegen de heersende moraal en die zowel protestsongs als psychedelische experimenten omvatte. Tot de bekendste groepen behoorden Jefferson Airplane, Grateful Dead, Velvet Underground en de Doors. Eigenzinnige en invloedrijke individuen waren o.a. Janis Joplin als de grote blanke blueszangeres, Frank Zappa, die op een krankzinnige manier alles met elkaar verbond en Jimi Hendrix, met zijn uitzonderlijke gitaarstijl.
The History of Rock 'n RollZe zijn sinds de electrische gitaar niet meer weg te denken, de versterkers, effectapparaten en luidsprekers. Een beetje rockband heeft dan ook een technicus nodig om alle apparatuur op te stellen en af te regelen. In het kielzog hiervan ontstonden bovendien ontelbare stijlen en substijlen waarbij de muziek zelf vanuit de electronica ontstond of er tenminste vergaand mee bewerkt werd. Een heel nieuw jargon deed daarmee z'n intrede en een al maar veranderende 'scene' met een dynamische mix van vocale en instrumentale elementen. Benamingen als 'acid jazz' en 'dance' verwijzen daarbij nog wel eens naar eerdere vormen, maar hebben zich daarvan al ver verwijderd.
HousemusicIn Amerika heette het vroeger Tin Pan Alley, naar de New Yorkse wijk waar zoveel muziekuitgevers zaten. Daar werden aan de lopende band composities uitgebracht die niet zozeer binnen een bepaalde stijl vielen, maar die puur en alleen mikten op amusementswaarde (en uiteraard de verdiensten). Gemikt werd vooral op het actieve huismusiceren. De grens met andere genres was vaak moeilijk te trekken en het gebeurde ook nogal eens dat een aanvankelijk vrij zouteloos deuntje door een swingband een heel andere, flitsende uitvoering kreeg. Met name composities uit musicals doken vaak in een verrassende bewerking in een heel ander circuit op.
Ook de uitvoerenden hielden niet altijd erg vast aan 'hun' stijl. Zo zong bijvoorbeeld een belangrijk jazz-muzikant als Louis Armstrong allerlei populaire liedjes als C'est ci bon en Hello Dolly. De diversiteit is eigenlijk steeds groter geworden en er ontstaan steeds weer nieuwe genres - zoals in ons land ineens een populair Nederlandstalig segment en zelfs iets dat als 'palingpop' bekend werd. Meer recent ontstond het verschijnsel 'wereldsterren' die enorme multimedia-shows ten beste geven en die bijna een genre op zich zelf vertegenwoordigen. En ook operasterren en klassiek geschoolde musici begeven zich steeds meer binnen het pure amusementscircuit.
Tin Pan Alley/historyEr zijn een aantal muziekvormen die niet zo makkelijk in een rubriek zijn onder te brengen, maar wel degelijk het vermelden waard zijn. Zo is de muziek van een musical natuurlijk ook amusementsmuziek, maar tegelijk toch anders. Bekijk en beluister de 'Musicals of Yesterday and Today' op de ongelooflijke site Musical Heaven met de gegevens van misschien wel duizend musicals. Eraan verwant is de filmmuziek die soms vrijwel onmerkbaar veel aan een film bijdraagt. Onmerkbaar is echter niet de wijze waarop Ennio Moricone (Once Upon a Time in the West en maar liefst 300 andere films), het genre tot een ware kunstvorm heeft verheven.
Een andere belangrijke componist is Quincy Jones, die niet alleen voor 33 grote films de muziek schreef, maar ook voor ontelbare TV-series en bijvoorbeeld Michael Jackson's album Thriller. Hem werden maar liefst 26 Grammy Awards toegekend. Ook Henri Mancini ontving er zo'n 20 en werd beroemd met zijn Pink Panther-thema en de muziek voor Breakfast at Tiffany. Mogelijk wat minder bekend is de naam John Williams maar hij schreef wel de muziek voor Spielberg films als Jurassic Park, Schindler's List en Indiana Jones. Ook meer op de achtergrond blijft componist James Horner die o.a. de muziek voor Titanic en Gorky Parc op zijn naam heeft staan.
Musical Heaven