Saxofoon Rieten... vervolg
Over rieten gesproken...
Wat betreft het onstaan van geluid zijn het in de eerste instantie de trillingen van het riet die het doen. En in dat licht gezien is er toch sprake van een wat achterblijvende technische aandacht voor dit zo belangrijke onderdeel. Voor een deel is dat misschien ook toe te schrijven aan het nogal ongrijpbare karakter ervan. Het is per slot van rekening een echt natuurproduct en zoiets blijft zich hardnekkig manifesteren ondanks alle computergestuurde zaag-, frees- en polijstmachines die bij de tegenwoordige fabricage betrokken zijn.
De basis, Arundo Donax
Ook komt men voor het basismateriaal steeds maar weer terug op dat ene kleine gebied in Zuidelijk Frankrijk, de Var (Provence). Dit tegenstaande het feit dat de betreffende rietsoort in vrijwel elk subtropisch gebied groeit. Maar op de een of andere manier haalt het elders de noodzakelijke kwaliteit niet, hoewel vooral de Amerikanen het tijdens de 2e Wereldoorlog echt wel geprobeerd hebben. Is het de invloed van de grondsoort, het klimaat? Met weet het eigenlijk nog steeds niet goed. Alleen Australië kent een eigen productie voor saxofoon- en klarinetrieten.
Arundo Donax behoort tot de grote en belangrijke familie van de grassen, zoals ook suikerriet, de verschillende bamboesoorten en granen. Hoewel deze speciale soort weliswaar geen voedsel levert blijkt hij voor de muziek al vele eeuwen van belang te zijn. Aanvankelijk in z'n geheel als materiaal voor velerlei soorten (pan)fluiten, later voor de enkele en dubbele rieten van doedelzakken, een hele serie van hobo-achtigen en in onze tijd voor klarinetten en saxofoons. Behalve in Zuid-Frankrijk blijkt hij van origine ook in Nieuw Zeeland voor te komen en tevens in India en Zuid- en Midden-Amerika.
Eigenschappen
Vanzelfsprekend is er door biologen en andere wetenschappers het nodige onderzoek gedaan naar groeiwijze en structuur van het rietmateriaal. Hieruit blijkt dat relatief sterke cellulose-vezels de basis vormen en dat deze zijn ingebed in zachter materiaal, dat vooral uit lignine en pectine bestaat. Het is door deze constructie dat een riet zo makkelijk kan vibreren. Helaas ligt de nodige ellende op de loer in de vorm van een chemische omzetting onder invloed van het speeksel. Hierdoor worden de zachte delen geleidelijk opgelost waardoor het riet steeds minder flexibel wordt, maar waardoor tegelijk ook het vochtopnemend vermogen afneemt.
Alsof dit nog niet genoeg is ontstaan er in de holtes ook nog hele bacterie-colonies die tenslotte zo dicht worden dat ook deze een dempende factor gaan betekenen. Het helpt vanzelsprekend wel iets wanneer een riet na elke speelbeurt goed schoon wordt gemaakt. Zelfs wordt wel aangeraden om voor het spelen eerst je tanden te poetsen en in elk geval geen zoetigheid te eten. Een andere maatregel om de rieten langer te laten meegaan kan zijn om ze te weken in een goede minerale olie, zoals die welke wordt gebruikt voor klarinetten en blokfluiten.
De bovenstaande processen kunnen ook enigszins worden vertraagd door rieten tussentijds op te bergen in de koelkast en door ze regelmatig te weken in een 10% oplossing van waterstofperoxide. Hierdoor wordt de bacteriegroei vertraagd. Geen kruid gewassen is er echter tegen de in verhouding grote krachten die bij het spelen op de vezels inwerken. Tot duizenden keren per seconde zorgen die als een soort miniatuur aardbevingen tenslotte voor miniscule scheurtjes in de harde cellulosevezels en tasten daarmee steeds meer de veerkracht aan. Dit leidt tot het soort materiaalmoeheid die je zelfs bij de hardste staalsoorten aantreft.
De grote merken
Het Franse Vandoren behoort tot de bekendste merken en fabriceert al rieten vanaf XX. In toenemende mate worden hierbij computergestuurde precisiemachines toegepast waardoor inderdaad binnen nauwkeurige specificaties kan worden gewerkt. Het karakter van de Vandoren rieten wordt over het algemeen als klassiek omschreven, met een zekere inherente stugheid. Marca is een ander, veel kleiner, Frans merk dat ook basismateriaal voor andere afwerkers levert en voor degenen die zelf hun rieten willen maken. Daarnaast vinden compleet afgewerkte Marca-rieten hun weg onder heel andere benamingen, bijvoorbeeld voor winkels die een eigen merk willen uitbrengen.
Aan de andere kant van de oceaan ontstond in Californië in 1928 het bekende Rico, dat tegenwoordig onder de paraplu van Boosey & Hawkes trouwens ook de merken LaVoz en Hemke omvat (samen met de maker van klarinetrieten Mitchell Lurie). De Amerikaanse rieten hebben tegenover de Franse in het algemeen een wat soepeler karakter doordat ze in het midden wat dunner zijn - daartegenover is de tip wat dikker. Iets anders is de zogeheten French Cut (of File), waarbij het middengedeelte wat meer is afgevlakt. Dit beoogt vooral de lagere tonen wat meer aanspreekbaar te maken.
De rieten van Tom Alexander
Niet tevreden met de rieten waar hij als professioneel saxofoonspeler mee moest werken ging Tom Alexander terug naar de basis van een zo goed mogelijk uitgangsmateriaal, hetgeen trouwens ook heeft te maken met het tijdstip van oogsten en de manier van drogen. Met een goed ontwikkeld gevoel voor reclame en pr ontwierp hij drie Superial series die fraai worden verpakt in zowel goed beschermende als prettig nostalgisch aandoende blikken doosjes. Van een klassiek tot een warm aansprekend riet en ik moet zeggen dat mijn eigen ervaringen beslist positief waren in de zin van minder uitval en meer direct aansprekende exemplaren.
Kunststof als alternatief
Door het tekort aan natuurlijke grondstoffen werd er tijdens de 2e Wereldoorlog veel geëxperimenteerd met kunstof als basismateriaal. Bijvoorbeeld door Arnold Brilhart, die ook de witte Tonalin-mondstukken ontwierp, en die in 1965 een patent verwierf op het materiaal Fibercane. Van een heel andere orde zijn de Fibracell-rieten die gebruik maken van de keiharde wondervezel Kevlar, maar dan ingebed in een zachter en taaier materiaal, in feite een exacte reconstructie van een natuurriet met superieure materialen. Grote voordelen betreffen de constante kwaliteit en de veel langere levensduur. Een ander interessant merk is Legere.
Omgaan met rieten
Wie heel uitputtend wil lezen over de omgang met dit bijzondere kleinood kan het beste te rade gaan bij de nieuwsrubriek rec.music.makers.saxophone. Afgezien hiervan zijn er letterlijk honderden artikelen, tips en ervaringen te vinden die soms de meest tegenstrijdige voorschriften omvatten. Wat ze over het algemeen gemeenschappelijk hebben is het streven naar perfectie op drie gebieden: afdichting, de balans tussen veerkracht en soepelheid en tenslotte in de symmetrie. In de praktijk betekent het krabben, schuren en veel weken in (gedestilleerd) water. Weggooien komt trouwens ook vaak voor en sommige ludieke geesten stellen voor om de afgekeurde exemplaren maar als behang toe te passen...
T e r u g