Het lijkt misschien een beetje alsof het verschijnsel RSI (Repetitive Strain Injury) pas optrad toen computers gemeengoed werden, maar niets is minder waar. Het verschijnsel was al lange tijd berucht in zulke uiteenlopende beroepen als typist en kapper en had ook bij muzikanten een verontrustende betekenis, zij het onder verschillende benamingen. RSI is dan ook te zien als een verzamelnaam voor een groot aantal verwante aandoeningen met uiteenlopende etiketten zoals het Carpal Tunnelsyndroom, Tendonitis, Trigger Finger, Bursitis, en DeQuervain's syndrome.
Voor muzikanten bestaat daarnaast nog een bedreiging die de basis van hun functioneren onderuit dreigt te halen, namelijk aandoeningen van het gehoororgaan. Ook dit is niet iets nieuws, al lijkt het er wel op dat door het toenemende gebruik van elektronische versterking het verschijnsel toeneemt, ook bij een verwant beroep als geluidstechnicus. Bij gehoorbeschadiging geldt helaas dat werkelijke genezing onmogelijk is en waar dat bij RSI gelukkig wél het geval is, blijkt het een moeizaam en langdurig proces met vaak een blijvend grotere kwetsbaarheid.
Veel problemen spelen zich rondom het polsgewricht af en dat is niet verwonderlijk. De precisie waarmee we de hand vaak moeten aansturen staat immers op gespannen voet met het geweld waaraan we dit gewricht tegelijk ook plegen bloot te stellen. Dit handwerk betreft zowel hersenchirurgie als houthakken, zou je nogal plastisch kunnen stellen. De vele handzenuwen hebben echter slechts een nauwe doorgang tot hun beschikking en er hoeft maar enige verdikking op te treden in het beschermende weefsel eromheen of dit heeft meteen zeer negatieve gevolgen.
Dit Carpal Tunnelsyndroom kan zeer pijnlijk zijn en kan door afsterven van zenuwen blijvende schade opleveren wanneer er geen tijdige behandeling plaatsvindt. Ook onze elleboog is zo'n risicoplek waar door hefboomwerking onevenredig veel kracht op kan worden uitgeoefend. Eén van de veel voorkomende problemen heet daarom niet voor niets 'tenniselboog'. Andere gevreesde aandoeningen zijn Bursitis - een onsteking van de slijmbeurs, meestal in de schouder en Tendonitis dat door een vernauwing van de peesschede de beweeglijkheid van vingers aantast.
Zeker in de klassieke muziekwereld gelden regels waaraan door muzikanten niet of nauwelijks te tornen valt en daarbij hoort helaas maar al te vaak ook het hebben van pijn. Veel vanzelfsprekend klinkende passages zijn in werkelijkheid immers het resultaat van vele uren per dag oefenen. Steeds maar weer in eenzelfde houding en met grote concentratie en intensiteit - en dit eist z'n tol doordat het lichaam met stress wordt opgezadeld, die onvoldoende gelegenheid krijgt om bijtijds te ontladen. Met als gevolg slijtage, ontstekingen en tenslotte onontkoombare pijn.
Nu is pijn een belangrijk waarschuwingssignaal dat aangeeft dat er iets verkeerd dreigt te gaan. Dit signaal stelselmatig negeren is echt een verkeerde manier om met het lichaam om te gaan. Toch gebeurt het o.a. in de topsport als min of meer vanzelfsprekend en dit geldt zeker ook de muziek, met tenslotte desastreuze gevolgen. Niet het minst ook in psychische zin, want of je pijn toelaat of met geweld onderdrukt, het zal zich ontegenzeggelijk manifesteren. En dan is te verwachten dat het op langere termijn je hele functioneren in meer of minder sterke mate zal aantasten.
We leven bovendien in een tijdperk waarin het begrip competitie een steeds belangrijker rol speelt - opgejaagd door steeds oppervlakkiger media als de tv, met zijn dwingelandij van de kijkcijfers. Het gevolg is dat ook iets belangrijks als creativiteit steeds meer in dienst wordt gesteld van het aparte en het nieuwe, tot het bizarre aan toe. Elke persoonlijke beleving wordt daaraan ondergeschikt gemaakt en dit leidt er op zijn beurt maar al te gemakkelijk toe dat uiterlijke vormen als techniek cq virtuositeit - met in de popmuziek volume i.p.v. vorm - een overheersende rol gaan spelen.
Ook dit is een vorm van stress, temeer omdat de druk in toenemende mate van buiten komt. Het 'circuit' en het management dat geld wil zien en dat in de wereld van virtueel entrepreneurschap vaak een onverantwoorde vlucht naar voren prefereert boven een stap-voor-stap werkwijze waarin ook ruimte is voor rust en reflectie. Een tweede implementatie van het begrip 'techniek' is de steeds verdergaande inkapseling van de menselijke inbreng in een dwingende digitale infrastructuur, die immers een vergaande kapitaalsinvestering vertegenwoordigt. Een hedendaagse 'Modern Times'...
Veel van onze bewegingen - daaronder dus zeker die welke te maken hebben met het bespelen van een instrument - vinden op de 'automatische piloot' volgens een aangeleerd patroon plaats. We verliezen zo steeds meer van de natuurlijke manier van bewegen die we als kind wel hadden. Daarbij komt dat een eenzijdige belasting, bijvoorbeeld van de halswervels van een violist, na verloop van tijd in slijtage overgaat, waardoor de belasting wordt verplaatst en daar dus extra groot wordt. In dit stadium is het kwaad dus al geschied en zou je in feite met vioolspelen moeten ophouden.
Niet vergeten mag worden dat pijn niet alleen maar een dwingend signaal is, maar een dergelijke prikkel werkt op allerlei manieren op het lichaam in. Het doet waarschijnlijk spieren aantrekken, waardoor gewrichten - of in het geval van de violist de halswervels - gedeeltelijk geblokkeerd raken en de slijtage in de naastliggende delen toeneemt. Zenuwen kunnen daarbij bekneld raken waardoor uitval en gevoeloosheid kan optreden. Het zijn duidelijk situaties die bij voortduren rampzalig kunnen uitpakken en die inmiddels heel wat muzikanten in de WAO heeft doen belanden.
Hoewel massage een op zichzelf nuttig gevoel van ontspanning teweeg kan brengen, doet het verder niets aan de dieperliggende oorzaak van bewegingsproblemen. Ook fysiotherapie blijft wat dit betreft aan de oppervlakte, al kan het in sommige gevallen wel zorgen voor functieherstel wanneer de schade niet al te groot is. Manuele therapie gaat daarbij een stapje verder in de keten van oorzaak en gevolg en kan soms effectief de oorzaak van pijn opheffen. Maar het leidt niet noodzakelijk tot een verandering in het verkeerde gedrag dat de problemen veroorzaakte en zo zullen deze vaak weer terugkeren.
Toen het verschijnsel RSI op grote schaal begon op te treden bij computerwerkers werden er allerlei oefeningen bedacht die men tussendoor zou moeten uitvoeren. Nou is het onderbreken van steeds herhaalde handelingen op zich nuttig genoeg en alleen al de spieren tijdelijk iets anders te doen geven zal ongetwijfeld helpen. Het brengt echter geen verandering in de (kennelijk verkeerde) manier waarop die handelingen worden uitgevoerd. Het patroon ervan wordt niet veranderd, gewoon omdat we ons niet bewust zijn dat er een vast patroon aan ten grondslag ligt.
Die bewustwording kan echter wel tot stand worden gebracht doordat we de processen als het ware van binnenuit proberen te ervaren door ons er een beeld van te vormen... het zogenoemde 'visualiseren'. Dit is een bijzonder krachtige methode gebleken - er zijn zowel muzikanten als sporters die claimen dat het in gedachten oefenen en trainen soms meer resultaat oplevert dan door het daadwerkelijk te doen. Bijkomend voordeel is dat de lichamelijke belasting in elk geval voor het grootste deel achterwege blijft en je je tevens nieuwe, mogelijk betere, manieren kunt voorstellen.
Visualisatie is ook min of meer hetgeen bij de methoden van Frederic Matthias Alexander en die van Moishe Feldenkrais wordt toegepast. Beide methoden bezitten enige verwantschap omdat ze door middel van inzichten proberen ons bewegingsgedrag te veranderen. Toch zijn er ook flinke verschillen... Bij de Alexandertechniek ligt veel nadruk op de relatie tussen hoofd, nek en rug en wordt geleerd om vooral op dit punt tot een harmonische samenwerking te komen. Dit gebeurt in een leraar/student situatie met aanwijzingen van de eerste bij normaal voorkomende bezigheden, zoals ook het maken van muziek.
Bij Feldenkrais kan zowel in een groep worden gewerkt als op individuele basis. Bij de eerste methode worden successievelijk een groot aantal oefeningen doorlopen die tot doel hebben om een soort herprogrammering van het zenuwstelsel tot stand te brengen. Dit moet ertoe leiden dat het lichaam terugkeert tot een natuurlijker manier van bewegen en zich weer comfortabel voelt. Bij de individuele behandeling is het de leraar die door aanraken en voelen dit proces stuurt. De resultaten zijn over het algemeen erg goed, terwijl het ook uitstekende technieken zijn om verdere problemen te voorkomen.
Zoals je voordeur op het nachtslot geen vastberaden dief zal tegenhouden, maar wel de kans op inbraak sterk vermindert, zo zijn er ook een aantal eenvoudige voorzorgen te nemen die de kans op RSI bij computerwerk een heel stuk kleiner zal maken. Dit begint uiteraard op de werkplek waar een goede algemene verlichting van belang is. Voorkom daarbij dat er direct licht op het beeldscherm valt, want dat doet de leesbaarheid ervan sterk afnemen en oogbelasting leidt ook tot nek en schouderbelasting. Een donkerblauw scherm met lichte letters is daarbij minder vermoeiend dan zwarte letters op een wit scherm.
Een symmetrische werkplek kan een verkeerde houding met een onevenwichtige lichamelijke belasting helpen voorkomen . Het is duidelijk dat een ergonomisch verantwoorde stoel daarin een belangrijke plaats heeft. Bedenk eens hoeveel tijd u in een stoel achter de computer doorbrengt en stel daar uw budget op af. Leer zo ontspannen mogelijk met de (liefst optische) muis om te gaan en overweeg om naast de muis zo'n klein tekentablet aan te schaffen. Let erop dat deze parallel aan de muis opereert, zodat u afwisselend met de muis en met een digitale pen kunt werken. Dit ontlast de polsen.
Dat elke vorm van werken gepaard gaat met een zekere mate van spanning is op zich geen probleem, zolang die spanning ook kan afvloeien. Tijdens autorijden bijvoorbeeld is daar geen mogelijkheid voor, want het verkeer laat gewoon niet af. Er wordt bij langere ritten niet voor niets het advies gegeven om na maximaal twee uur rijden een rustpauze in te lassen. Bij lichamelijke inspanning weet het lichaam zelf wel signalen te geven dat het aan rust toe is en het stomste wat je dan kunt doen is deze te negeren of, nog erger, tegen te gaan met stimulerende middelen. Dit breekt je onherroepelijk op.
Het was al veel langer bekend dat het elke dag gedurende een relatief korte tijd studeren veel meer resultaten oplevert dan eens in de week een hele lange tijd. Maar dit principe werkt nog verder door: uit onderzoek is gebleken dat vooral de eerste tien minuten en de laatste tien minuten van een studieperiode effectief zijn. Dit betekent ruwweg dat tweemaal twintig minuten studeren met een pauze van eveneens twintig minuten aanmerkelijk meer nuttig effect sorteert dan een uur achter elkaar studeren. Terwijl de lichamelijke en geestelijke belasting in het eerste geval slechts tweederde bedraagt.
Er bestaan veel verschillende vormen van yoga, van nogal mystieke tot lichamelijk georiënteerde, maar een algemeen doel is toch om tot ontspanning te komen en daarmee vormt het een nuttige toevoeging aan elke vorm van intensief werk. Dit temeer daar veel aandacht wordt besteed aan een verdieping en verbetering van de ademhaling en dit is niet alleen voor zangers en blazers van groot belang. T'ai Chi zou je min of meer de Chinese tegenhanger kunnen noemen, maar is een wat dynamischer systeem dat echter ook berust op het in balans brengen van het gehele lichaam (en de geest).
Het bestaat uit een groot aantal houdingen die vloeiend in elkaar overgaan en die een soort ritualisering van de zogenaamde 'martial arts' neerzetten. Telkens is het hele lichaam op een subtiele wijze betrokken bij een gevoel van evenwicht en open weerbaarheid, waardoor snel op een gegeven situatie kan worden gereageerd. Dit werd al eerder als zeer doeltreffend bezien bij snelle reactiesporten zoals skiën en tennis, maar is ook zeker op z'n plaats bij het musiceren, waar eveneens snelle reacties en een goede (lichamelijke en geestelijke) balans van groot belang zijn.
Overeenkomstig een Chinese opvatting zou het lichaam overdekt zijn met vele zogenaamde meridianen en zou het aanprikken van acupunctuurpunten op die meridianen een groot aantal kwalen en andere ongemakken oplossen doordat zo blokkades in energiestromen worden opgeheven. Dit wordt door wetenschappelijk onderzoek tot nu toe niet echt ondersteund, al zijn er wel aanwijzingen dat het prikkelen van bepaalde delen van de huid inderdaad een zekere invloed uitoefent. Acupuncturisten verschillen onderling echter sterk van opvatting over plaats en aantal van de betreffende punten.
Reiki werkt met 'Universal Life Force Energy', wat dat dan ook mag wezen... De behandelaar legt een hand op degene die behandeld moet worden en hierdoor zou een intelligente vorm van energie worden opgewekt, die in precies de juiste hoeveelheid naar de juiste plaats stroomt. Men flirt graag een met (niet goed begrepen) begrippen uit de kwantummechanica, die inderdaad zeer wonderlijk zijn, maar in tegenstelling tot Reiki ook verifieerbaar. Het is dus een puur spiritueel systeem met aan de ene kant veel mensen die er oprecht in geloven en aan de andere kant degenen die er hun schouders over ophalen.
Zo er iets centraal staat voor elke muzikant dan is het toch wel het gehoor. Het tragische is dat juist een intensieve en langdurige blootstelling aan muziek een flinke bedreiging voor datzelfde gehoor oplevert. Elders op deze site komt de kwetsbaarheid van ons gehoor al ter sprake. We kunnen ons daarbij niet genoeg verwonderen over de enorme verfijning ervan, welke met betrekkelijk eenvoudige middelen tot stand komt. Essentieel zijn zo'n 20.000 miniscule haarcellen, die in feite razendsnelle schakelaartjes voorstellen welke tot maar liefst 20.000 maal per seconde kunnen schakelen.
De gevoeligheid ervan is enorm - een beweging ter grootte van een atoom weet al een reactie op te leveren. En zo'n kwetsbaar iets stellen we bloot aan heimachines, discodreunen en paukenslagen. Gelukkig biedt de mechanische constructie samen met de vloeistof waarin de trilhaartjes zweven een redelijke bescherming, maar juist doordat een muzikant vaak langere tijd aan een hoog geluidsniveau wordt blootgesteld dreigt hier wel degelijk een groot gevaar. Want wanneer zo'n tere haarcel eenmaal is geknakt dan herstelt zij zich helaas nooit meer.
Lang voordat er sprake is van beschadiging kan er echter al een verstoorde relatie met ons gehoor bestaan, met ingrijpende gevolgen. Dat tenminste is de revolutionaire opvatting van de Franse keel-neus-en-oorarts Alfred Tomatis, die een onverbrekelijke relatie ziet tussen ons gehoor en onze stem. Ook hecht hij veel waarde aan rechteroor-dominantie die naar zijn mening belangrijk is voor het aanleren van een taal. Dit lijkt in eerste instantie wat vreemd, maar het blijkt inderdaad de snelste verbinding te zijn met de linkerhersenhelft waar het taalcentrum zich bevindt.
Tomatis ontwikkelde een 'elektrisch oor' om mensen te trainen in rechteroor-dominantie en ontdekte geleidelijk dat hij met zijn trainingen ook allerlei gehoorproblemen en zelfs echte afwijkingen kon genezen. Hij telde ettelijke acteurs en zangers - o.a. Maria Callas - onder zijn cliënten en behandelde tenslotte zelfs met succes afwijkingen als dyslexie, autisme en ADHD. Hoewel er ook de nodige kritiek is op zijn werk, lijkt hij wel degelijk belangrijke bijdragen te hebben geleverd aan nieuwe inzichten. Er zijn Tomatis-centra in verschillende landen die trainingen verzorgen in 'heilzaam luisteren'.